Η ψευδαίσθηση του «τελευταίου γεύματος» στην τροφική δηλητηρίαση ή αλλιώς πώς η μνήμη μας κατασκευάζει τον ένοχο στο πιάτο μας
Υπάρχει μια σχεδόν αυτόματη αντίδραση που κάνουν οι περισσότεροι άνθρωποι όταν αρρωστήσουν από τροφική δηλητηρίαση. Ο νους αρχίζει να «ξαναπαίζει» όλα όσα έφαγαν τις τελευταίες ώρες ή και μέρες, σαν να ψάχνει αποδείξεις σε ένα εσωτερικό αρχείο. Το πιο πρόσφατο γεύμα αποκτά αμέσως υποψίες. Το σούσι, το σάντουιτς, τα ζυμαρικά ή το φαγητό από την προηγούμενη μέρα μετατρέπονται σε πιθανούς ενόχους. Μέχρι το επόμενο πρωί, η ετυμηγορία έχει συχνά ήδη εκδοθεί, ακόμη κι αν είναι λανθασμένη.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Περιττώματα τρωκτικών σε αλυσίδα κολοσσό οδήγησαν σε απόφαση-σταθμό του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου – Δεν αρκούν οι διαδικασίες HACCP
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Και στα ελληνικά ράφια το δημοφιλές ρύζι με τα ορυκτέλαια – «Aκατάλληλο για ανθρώπινη κατανάλωση» σύμφωνα με το RASFF (μάρκα και φωτό)
Στην πραγματικότητα, η τροφική δηλητηρίαση είναι πολύ πιο περίπλοκη από αυτή τη γρήγορη σύνδεση αιτίας και αποτελέσματος. Πολλοί από τους μικροοργανισμούς που προκαλούν ασθένεια δεν εμφανίζουν συμπτώματα άμεσα. Η Salmonella μπορεί να χρειαστεί από έξι ώρες έως και έξι ημέρες για να εκδηλωθεί, ενώ η μόλυνση από Escherichia coli μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και μετά από τρεις ή τέσσερις ημέρες. Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, η λιστερίωση μπορεί να εκδηλωθεί ακόμη και εβδομάδες μετά την κατανάλωση μολυσμένου τροφίμου. Αυτό σημαίνει ότι το «τελευταίο γεύμα» πριν την ασθένεια συχνά είναι αθώο.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Εμφιαλωμένο νερό: Kαταγγελία κατά γνωστής μάρκας για διαφήμιση με παραπλανητικούς ισχυρισμούς
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Μαζική ανάκληση σταφίδας από τα ράφια των σούπερ μάρκετ λόγω τοξικής ουσίας
Παρά αυτά τα δεδομένα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί με βάση την εγγύτητα στο χρόνο. Πρόκειται για μια γνωστική προκατάληψη που στην ψυχολογία περιγράφεται ως τάση υπερεκτίμησης των πιο πρόσφατων γεγονότων. Αν κάποιος αρρωστήσει μετά από ένα δείπνο, το δείπνο γίνεται ο προφανής ύποπτος. Αυτός ο μηχανισμός είναι εξελικτικά κατανοητός, καθώς στο παρελθόν η γρήγορη αποφυγή ενός ύποπτου τροφίμου μπορούσε να προστατεύσει από μελλοντικούς κινδύνους. Όμως στη σύγχρονη βιομηχανία τροφίμων, όπου η μόλυνση μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε στάδιο της παραγωγικής αλυσίδας, αυτή η απλοϊκή λογική συχνά αποτυγχάνει.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Το δημοφιλές γλυκό σοκολάτας με τα κομμάτια γυαλιού πωλήθηκε και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες – Συναγερμός RASFF
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Τι πρέπει να τρως στα 40 για να ζήσεις περισσότερο
Οι ερευνητές δημόσιας υγείας γνωρίζουν καλά αυτό το πρόβλημα. Κατά τη διάρκεια επιδημιολογικών ερευνών, βασίζονται στην ανθρώπινη μνήμη για να εντοπίσουν τι κατανάλωσαν οι ασθενείς πριν αρρωστήσουν. Όμως η μνήμη είναι αναξιόπιστη. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούν να θυμηθούν με ακρίβεια τι έφαγαν πριν από λίγες ημέρες, ενώ μικρές λεπτομέρειες χάνονται εντελώς. Αυτό δημιουργεί αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «μενού φάντασμα», μια ψευδή αναπαράσταση των γευμάτων που οδηγεί σε λάθος συμπεράσματα.
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη επειδή ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί μόνο με βάση το χρόνο, αλλά και με βάση το συναίσθημα και τα στερεότυπα. Τρόφιμα που ήδη θεωρούνται «επικίνδυνα», όπως τα ωμά θαλασσινά ή το street food, κατηγορούνται ευκολότερα. Αντίθετα, τρόφιμα που θεωρούνται υγιεινά, όπως τα λαχανικά, σπάνια κινούν υποψίες, παρόλο που έχουν εμπλακεί σε μεγάλες επιδημίες τροφιμογενών λοιμώξεων.
Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι η επιδημιολογία δεν βασίζεται σε υποθέσεις αλλά σε στατιστικά δεδομένα και εργαστηριακή ανάλυση. Οι πραγματικοί ένοχοι συχνά αποκαλύπτονται μόνο όταν συγκριθούν πολλά περιστατικά και εξεταστούν δείγματα από τρόφιμα και ασθενείς. Σήμερα, ακόμη και γενετικές τεχνικές επιτρέπουν τη σύνδεση συγκεκριμένων στελεχών βακτηρίων με συγκεκριμένες εστίες μόλυνσης.
Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα είναι ότι πολλές τροφικές ασθένειες συγχέονται με ιογενείς λοιμώξεις, όπως ο νοροϊός, που μεταδίδεται εύκολα από άνθρωπο σε άνθρωπο και προκαλεί παρόμοια συμπτώματα. Έτσι, ένα άτομο μπορεί να πιστεύει ότι αρρώστησε από ένα εστιατόριο, ενώ στην πραγματικότητα να μολύνθηκε από μια εντελώς διαφορετική πηγή.
Η ανάγκη του ανθρώπινου εγκεφάλου να βρει έναν «ένοχο» είναι βαθιά ψυχολογική. Η τροφική δηλητηρίαση παραβιάζει την αίσθηση ασφάλειας που συνδέεται με το φαγητό, και η απόδοση ευθύνης σε ένα συγκεκριμένο γεύμα δημιουργεί την ψευδαίσθηση ελέγχου. Αν ξέρουμε τι μας έκανε κακό, νομίζουμε ότι μπορούμε να το αποφύγουμε στο μέλλον. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι ότι οι πιο επικίνδυνες μολύνσεις συχνά προέρχονται από καθημερινά, μη ύποπτα τρόφιμα. Η μόλυνση μπορεί να συμβεί σε στάδια παραγωγής, συσκευασίας ή μεταφοράς, χωρίς να υπάρχει καμία εμφανής ένδειξη. Γι’ αυτό και πολλές φορές το πραγματικό αίτιο δεν αναγνωρίζεται ποτέ.
Το φαινόμενο αυτό αποκαλύπτει κάτι ευρύτερο για τον τρόπο που λειτουργεί η ανθρώπινη μνήμη. Δεν πρόκειται για μια ακριβή καταγραφή γεγονότων, αλλά για μια συνεχώς ανακατασκευασμένη ιστορία, επηρεασμένη από φόβο, εμπειρία και προσδοκίες. Έτσι, μετά από μια ασθένεια, το μυαλό «ξαναγράφει» το παρελθόν ώστε να ταιριάζει με μια λογική εξήγηση, ακόμη κι αν αυτή δεν είναι σωστή.
