Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανοίγει επίσημα τον δρόμο για πιθανή ρύθμιση των υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων (UPF) και περνά σε οργανωμένη επιστημονική και ηθική αξιολόγησή τους, σε μια περίοδο κατά την οποία άλλες χώρες έχουν ήδη προχωρήσει σε προειδοποιήσεις στις συσκευασίες, περιορισμούς στη διαφήμιση και άλλες παρεμβάσεις. Πίσω από τα UPF, βρίσκεται μια αγορά που επί δεκαετίες έχει τη δυνατότητα να παράγει και να προωθεί μαζικά φθηνά, εύγευστα και ιδιαίτερα βολικά βιομηχανικά τρόφιμα, ακόμη και όταν αυτά έχουν δυσμενές και ανθυγιεινό διατροφικό προφίλ, χωρίς να υπάρχει μέχρι σήμερα ειδικό ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο που να αντιμετωπίζει την υπερ-επεξεργασία ως αυτοτελές χαρακτηριστικό των προϊόντων.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ελλάδα: 6χρονος με σπάνιο σύνδρομο εγκαύματος δέρματος από σταφυλόκοκκο – Πόνος 10/10 στο νοσοκομείο
Μία από τις πιο σημαντικές και πρόσφατες μελέτες, που διεξήχθη με βάση δεδομένα από πάνω από 110.000 καγαναλωτές, την οποία παρακολούθησαν για τριάντα χρόνια, έδειξε ότι όσοι έτρωγαν περισσότερα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είχαν αυξημένο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία. Η Μελέτη μάλιστα, συνδέει την υψηλότερη κατανάλωση UPF με χιλιάδες πρόωρους θανάτους, εκτιμώντας 124.000 στις ΗΠΑ και 17.781 στο Ηνωμένο Βασίλειο μέσα σε ένα χρόνο.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Πατάτες τηγανητές: Το απλό κόλπο στην κουζίνα σας για να απορροφούν λιγότερο λάδι σύμφωνα με νέα μελέτη
Η Κομισιόν επιχειρεί τώρα να καλύψει αυτό το κενό, εξετάζοντας όχι μόνο τον βαθμό και το είδος επεξεργασίας, αλλά και την ενεργειακή πυκνότητα, τα θρεπτικά συστατικά, τα πρόσθετα και τις αρωματικές ύλες, το μέγεθος της μερίδας και τη συχνότητα κατανάλωσης, σε μια διαδικασία που μπορεί να επηρεάσει τα επόμενα χρόνια τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται, προωθούνται και παρουσιάζονται πολλά τρόφιμα στην ευρωπαϊκή αγορά.
Εκτός ΕΕ, αρκετές χώρες έχουν ήδη περάσει από την επιστημονική συζήτηση σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις για τρόφιμα με δυσμενές διατροφικό προφίλ ή για τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα. Στη Βρετανία ισχύουν από τις 5 Ιανουαρίου 2026 περιορισμοί στη διαφήμιση «less healthy» τροφίμων και ποτών, με απαγόρευση τηλεοπτικής διαφήμισης πριν από τις 21:00 και απαγόρευση πληρωμένης διαδικτυακής διαφήμισης καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, ενώ στην Αγγλία εφαρμόζονται από το 2022 περιορισμοί στην προβολή HFSS προϊόντων σε εισόδους καταστημάτων, άκρα διαδρόμων και ταμεία και από τον Οκτώβριο του 2025 σε προσφορές όπως «3 στην τιμή των 2».
Στη Χιλή, η νομοθεσία προβλέπει εδώ και χρόνια μαύρα προειδοποιητικά σήματα «ALTO EN» για προϊόντα που υπερβαίνουν καθορισμένα όρια σε θερμίδες, σάκχαρα, κορεσμένα λιπαρά ή νάτριο, περιορισμούς στη διαφήμιση αυτών των τροφίμων προς παιδιά κάτω των 14 ετών και απαγόρευση πώλησης, διαφήμισης ή δωρεάν διάθεσής τους στα σχολεία. Η Βραζιλία έχει εντάξει τα ultra-processed foods στις επίσημες συστάσεις δημόσιας υγείας, με οδηγίες περιορισμού ή αποφυγής της κατανάλωσής τους. Στην ευρύτερη αμερικανική ήπειρο έχουν αναπτυχθεί συστήματα front-of-package nutrition warnings σε πολλές χώρες, με διαφορετικά κριτήρια και νομικές προσεγγίσεις, ενώ ο Καναδάς έχει θέσει σε εφαρμογή υποχρεωτικό σύμβολο στην εμπρόσθια όψη για προσυσκευασμένα τρόφιμα με υψηλή περιεκτικότητα σε κορεσμένα λιπαρά, σάκχαρα ή νάτριο. Παράλληλα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει ήδη συγκροτήσει διεθνή ομάδα εμπειρογνωμόνων για την ανάπτυξη παγκόσμιας κατευθυντήριας οδηγίας σχετικά με την κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων.
Η ΕΕ μπήκε τώρα στο στάδιο της διαμόρφωσης της επιστημονικής βάσης, αναγνωρίζοντας πως σήμερα δεν υπάρχει ειδική νομοθεσία στην ΕΕ ή στα κράτη-μέλη που να ρυθμίζει ρητά τα UPF ως ξεχωριστή κατηγορία. Το Scoping Paper του Ιουλίου 2026 αναθέτει στην Ομάδα Επικεφαλής Επιστημονικών Συμβούλων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και στην Ευρωπαϊκή Ομάδα για τη Δεοντολογία στην Επιστήμη και τις Νέες Τεχνολογίες να εξετάσουν τις επιστημονικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές και ηθικές διαστάσεις των ultra-processed foods. Οι γνωμοδοτήσεις προβλέπεται να παραδοθούν το πρώτο τρίμηνο του 2027.
Το πρώτο πρόβλημα για την ΕΕ: τι ακριβώς είναι UPF
Ο όρος ultra-processed food διατυπώθηκε το 2009 από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Σάο Πάολο και συνδέθηκε με την ταξινόμηση NOVA. Το σύστημα χωρίζει τρόφιμα και ποτά σε τέσσερις κατηγορίες, από μη επεξεργασμένα ή ελάχιστα επεξεργασμένα μέχρι υπερεπεξεργασμένα. Παρότι το NOVA χρησιμοποιείται ευρέως στην επιδημιολογική έρευνα, το ευρωπαϊκό έγγραφο καταγράφει την κριτική ότι τα κριτήριά του δεν διαθέτουν πάντοτε την απαιτούμενη ακρίβεια ώστε ένα μεμονωμένο προϊόν να κατατάσσεται με συνέπεια χωρίς υποκειμενική ερμηνεία.
Οι επιστημονικοί σύμβουλοι καλούνται επομένως να αξιολογήσουν τους κυριότερους ορισμούς και τις ταξινομήσεις που περιλαμβάνουν κατηγορία UPF και να κρίνουν κατά πόσο μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αποτελεσματική βάση για ευρωπαϊκή πολιτική. Σήμερα δεν υπάρχει ειδική νομοθεσία σε επίπεδο ΕΕ ή κρατών-μελών που να αντιμετωπίζει ρητά τα UPF ως ξεχωριστή κατηγορία.
Τι δείχνουν τα στοιχεία για την υγεία
Το Scoping Paper παραπέμπει σε μεγάλο σώμα ερευνών που συσχετίζουν δίαιτες πλούσιες σε UPF με αρνητικές εκβάσεις υγείας, ιδιαίτερα με αυξημένο κίνδυνο υπέρβαρου, παχυσαρκίας και μη μεταδοτικών νοσημάτων. Καταγράφονται επίσης παρατηρησιακά δεδομένα για συσχετίσεις με επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, όπως άγχος και κατάθλιψη. Η Επιτροπή ζητά να αποσαφηνιστεί η ισχύς αυτών των στοιχείων, να καταγραφούν τα σημεία όπου η τεκμηρίωση παραμένει περιορισμένη ή απουσιάζει και να προσδιοριστούν τα ερευνητικά κενά. Η αξιολόγηση θα αντλήσει στοιχεία από ιατρική, δημόσια υγεία, επιστήμες τροφίμων και διατροφής, ψυχολογία, κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες και περιβαλλοντικές επιστήμες.
Η διεθνής επιστημονική κινητικότητα έχει ήδη ενταθεί. Το έγγραφο καταγράφει ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ξεκίνησε το 2025 διαδικασία ανάπτυξης κατευθυντήριας οδηγίας για policymakers σχετικά με την κατανάλωση UPF, ενώ αναφέρεται επίσης στην ειδική σειρά του Lancet, σε έκθεση της UNICEF για παιδιά και UPF και σε ειδική ενότητα του American Journal of Public Health τον Ιούλιο του 2026.
Η εντολή της Επιτροπής δείχνει ότι η διερεύνηση δεν περιορίζεται στην ετικέτα «υπερεπεξεργασμένο». Οι ειδικοί καλούνται να εξετάσουν τον βαθμό και το είδος επεξεργασίας, την ενεργειακή πυκνότητα, τα θρεπτικά συστατικά, τα ingredients, συμπεριλαμβανομένων προσθέτων και αρωματικών υλών, το μέγεθος των μερίδων, τη συχνότητα κατανάλωσης και τη συμβολή κάθε τροφίμου στην παροχή απαραίτητων θρεπτικών συστατικών και στην κάλυψη των διατροφικών συστάσεων.
Πρόσθετα τροφίμων: διαφορετική η αξιολόγηση της ασφάλειας
Η παρουσία πρόσθετων, περιλαμβάνεται μεταξύ των χαρακτηριστικών που θα εξεταστούν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα εγκεκριμένα πρόσθετα εξομοιώνονται με κίνδυνο για την υγεία. Περισσότερα από 300 πρόσθετα είναι εγκεκριμένα στην ΕΕ μετά από αξιολόγηση ασφάλειας της EFSA, ενώ συνεχίζεται η επαναξιολόγηση των παλαιότερων εγκρίσεων. H EFSA έχει επαναξιολογήσει περισσότερο από το 70% των 315 προσθέτων που εντάσσονται στη συγκεκριμένη διαδικασία. Η ασφάλεια κάθε επιμέρους ουσίας εξακολουθεί να εξετάζεται μέσω των risk assessments της EFSA στο σύστημα προέγκρισης της ΕΕ.
Η επεξεργασία έχει και τεχνολογικά οφέλη
Η ίδια η ευρωπαϊκή αξιολόγηση αποφεύγει την εξίσωση κάθε επεξεργασμένου τροφίμου με προβληματικό προϊόν. Η επεξεργασία τροφίμων, μπορεί να εξασφαλίζει μικροβιολογική ασφάλεια, απομάκρυνση τοξινών, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής και αυξημένη βιοδιαθεσιμότητα θρεπτικών συστατικών μέσω τεχνικών όπως θέρμανση, ξήρανση, παστερίωση, ζύμωση και άλεση. Η τεχνολογία τροφίμων μπορεί επίσης να χρησιμοποιείται για εμπλουτισμό με θρεπτικά συστατικά και να συμβάλλει στη μείωση της σπατάλης τροφίμων, του κόστους και της οικιακής εργασίας. Παράλληλα, νεότερες τεχνικές επιτρέπουν την παραγωγή φθηνότερων, ομοιογενέστερων, περισσότερο shelf-stable και έτοιμων προς κατανάλωση προϊόντων.
Ελλάδα κάτω από 25%, Σουηδία στο 40%
Η κατανάλωση UPF παρουσιάζει μεγάλες αποκλίσεις στην Ευρώπη. Ως ποσοστό της συνολικής ενεργειακής πρόσληψης και με βάση την ταξινόμηση NOVA, βρίσκεται κάτω από 25% σε ορισμένες χώρες της Νότιας Ευρώπης, μεταξύ των οποίων Ελλάδα, Ιταλία, Κύπρος και Πορτογαλία. Ξεπερνά το 35% στην Ολλανδία και τη Γερμανία και φθάνει το 40% στη Σουηδία. Στην Ισπανία, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το paper, το ποσοστό αυξήθηκε από 11% το 1990 σε 32% το 2010.
Η εντολή της Επιτροπής επεκτείνεται πέρα από τη διατροφική σύνθεση. Το paper παραπέμπει σε ανασκόπηση σύμφωνα με την οποία η υψηλότερη κατανάλωση UPF εμφανίζεται εντονότερα σε οικογένειες χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου, ενώ χαμηλότερη κοινωνικοοικονομική και εκπαιδευτική κατάσταση των γονέων έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερη πρόσληψη UPF. Η Ευρωπαϊκή Ομάδα Δεοντολογίας καλείται να εξετάσει κοινωνικές ανισότητες, τιμές, λιανική προσφορά, διαθεσιμότητα τροφίμων, εργασία, συγκέντρωση της αγοράς, συλλογή και ιδιοκτησία δεδομένων, μαζί με την προστασία της υγείας, την πρόσβαση σε επαρκή και θρεπτική τροφή, την αυτονομία των καταναλωτών και την εταιρική ευθύνη.
Οι έρευνες καταναλωτών που παραθέτει το Scoping Paper καταγράφουν αυξανόμενη ανησυχία. Σε μία από αυτές, περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες θεωρούσαν ότι τα UPF είναι ανθυγιεινά, ότι μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα υγείας και ότι επιβαρύνουν το περιβάλλον. Περίπου 40% δεν εμπιστευόταν ότι η υπάρχουσα ρύθμιση επαρκεί για να εξασφαλίσει ότι τα συγκεκριμένα τρόφιμα είναι ασφαλή και υγιεινά μακροπρόθεσμα.
Παιδιά και διαφήμιση στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής εξέτασης
Το Safe Hearts Plan αναφέρει παιδιά και νέους ως ιδιαίτερα ευάλωτους στο marketing των UPF και τροφίμων με υψηλά επίπεδα λιπαρών, ζάχαρης και αλατιού. Προβλέπει αξιολόγηση και πιθανή αναθεώρηση της Οδηγίας για τις Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων, η οποία περιλαμβάνει κανόνες προστασίας ανηλίκων. Η ευρωπαϊκή πολιτική διαθέτει ήδη κανόνες για food information, advertising, ingredients lists και labeling, καθώς και νομοθεσία για additives, flavourings, contaminants και υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα.
Από την υγεία μέχρι πλαστικά, βιοποικιλότητα και ευζωία ζώων
Η παραγωγή UPF εξετάζεται επίσης ως μέρος του ευρύτερου συστήματος τροφίμων. Το paper αναφέρεται στη χρήση φθηνών commodity crops, όπως καλαμπόκι, σόγια και σιτάρι, και στις πιθανές επιπτώσεις για βιοποικιλότητα και περιβάλλον. Στο πεδίο εξέτασης περιλαμβάνονται χρήση πόρων, συσκευασίες, απόβλητα τροφίμων και συσκευασιών, κοινωνική δικαιοσύνη, ευζωία των ζώων και βιοποικιλότητα.
Η αξιολόγηση αγγίζει ακόμη την αγροτική παραγωγή, τη σχολική διατροφή και την έρευνα. Το paper συνδέει το ζήτημα με την Κοινή Αγροτική Πολιτική, το ευρωπαϊκό σχολικό πρόγραμμα φρούτων, λαχανικών και γάλακτος, το Horizon Europe και το Food 2030. Ιδιαίτερη θέση έχει και η πρόταση Biotech Act I του 2025, η οποία, επιδιώκει να διευρύνει την εντολή της EFSA σε όλες τις πτυχές της διατροφής και να της επιτρέψει να παρέχει συμβουλές για τις διατροφικές ιδιότητες προϊόντων και πρακτικών.
Η επιστημονική ομάδα θα παραδώσει την αξιολόγησή της για τους ορισμούς, τις επιπτώσεις στην υγεία, την κατανάλωση και τα πιθανά κριτήρια αξιολόγησης των UPF, ενώ η ομάδα δεοντολογίας θα καλύψει από την προστασία της υγείας και τα δικαιώματα των καταναλωτών έως την κοινωνική δικαιοσύνη, την εταιρική ευθύνη, την ευζωία των ζώων και το περιβάλλον. Οι δύο γνωμοδοτήσεις έχουν προγραμματιστεί για το πρώτο τρίμηνο του 2027.
