Όταν ακούμε σήμερα τον όρο «μεσογειακή διατροφή», συνήθως φέρνουμε στο μυαλό μας ελαιόλαδο, άφθονα λαχανικά, όσπρια, φρούτα, ψάρια και σχετικά μικρές ποσότητες κρέατος. Η εικόνα αυτή έχει ισχυρή σχέση με το σύγχρονο διατροφικό πρότυπο που έχει συνδεθεί με την υγεία και τη μακροζωία.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Εξερράγη στα χέρια 8χρονου και του έκαψε το πρόσωπο – Συναγερμός για τα viral παιχνίδια που πωλούνται και στην Ελλάδα (φωτογραφία)
Η διατροφή των ανθρώπων που ζούσαν όμως στην αρχαία Μεσόγειο δεν ήταν ακριβώς αυτή. Για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, το ψωμί και γενικότερα τα δημητριακά αποτελούσαν τη βάση της καθημερινής διατροφής και παρείχαν μεγάλο μέρος των θερμίδων. Μαζί τους καταναλώνονταν όσπρια, λάδι, κρασί και ό,τι εποχικό προϊόν μπορούσε να εξασφαλίσει κάθε περιοχή και κάθε κοινωνική τάξη. Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται και σε αρχαίες πηγές. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Ιουλιανός, που έζησε από το 332 έως το 363 μ.Χ., χαρακτήριζε το ψωμί ως την τροφή που θεωρούνταν «η πιο θρεπτική» στον δικό του κόσμο.
Η σημασία του ψωμιού ήταν τόσο μεγάλη ώστε δεν αποτελούσε απλώς ένα συνοδευτικό του γεύματος. Για πολλούς ανθρώπους ήταν ουσιαστικά ο πυρήνας του.
Ο Γαληνός και η «επιστήμη» του ψωμιού
Μία από τις σημαντικότερες πηγές για τη διατροφή της αρχαιότητας είναι ο Γαληνός, ο περίφημος γιατρός που έζησε από το 129 έως το 216 μ.Χ. Στο έργο του «Περί των εν τοις τροφίμοις δυνάμεων» εξετάζει διαδοχικά τα δημητριακά και τα όσπρια, τα φυτά και στη συνέχεια τις ζωικές τροφές και τα ψάρια. Για τον Γαληνό, το σιτάρι ήταν το πιο διαδεδομένο και σημαντικό τρόφιμο. Ιδιαίτερη σημασία είχε μάλιστα όχι μόνο το ίδιο το δημητριακό, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο μετατρεπόταν σε ψωμί.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Νοροϊός: Το θαλασσινό που κρύβεται πίσω από 8 στις 10 εστίες μόλυνσης σύμφωνα με έρευνα – «Σώζει» το μπόλικο λεμόνι;
Ο γιατρός διέκρινε διαφορετικές ποιότητες ψωμιού. Το λευκό ψωμί θεωρούνταν το πιο θρεπτικό, ενώ το ψωμί με πίτουρο βρισκόταν χαμηλότερα στην κατάταξή του, αν και του αναγνώριζε μεγαλύτερη επίδραση στη λειτουργία του εντέρου. Η παρασκευή είχε επίσης μεγάλη σημασία. Σύμφωνα με τον Γαληνό, το καλύτερο ψωμί ήταν καλά ζυμωμένο και επαρκώς διογκωμένο, ενώ έπρεπε να ψήνεται σε μέτρια θερμοκρασία. Ένας υπερβολικά καυτός φούρνος μπορούσε να δημιουργήσει μια πολύ σκληρή κρούστα, σχεδόν «σαν κεραμικό», αφήνοντας ταυτόχρονα το εσωτερικό άψητο.
Ο ίδιος θεωρούσε ότι το εντελώς άζυμο ψωμί δεν ήταν κατάλληλο για τους περισσότερους ανθρώπους. Μάλιστα, ο Γαληνός φαίνεται πως απέκτησε προσωπική εμπειρία σχετικά με τη σημασία της επεξεργασίας των δημητριακών. Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στην ύπαιθρο, εκείνος και οι σύντροφοί του φιλοξενήθηκαν από μια φτωχή γυναίκα, η οποία δεν είχε ψωμί στο σπίτι και τους προσέφερε βρασμένους ολόκληρους κόκκους σιτηρών.
Ο ίδιος περιγράφει ότι την επόμενη ημέρα υπέφεραν από δυσπεψία, φούσκωμα, πονοκέφαλο και άλλα συμπτώματα, ενώ δεν είχαν καν φυσιολογική κένωση του εντέρου. Η ίδια τροφή, σύμφωνα με την εμπειρία που περιγράφει, αποκτούσε διαφορετική θρεπτική και πεπτική αξία όταν το σιτάρι αλεθόταν, κοσκινιζόταν, ζυμωνόταν, υφίστατο ζύμωση και στη συνέχεια ψηνόταν.
Τα λαχανικά και τα φρούτα υπήρχαν, αλλά δεν είχαν τον σημερινό ρόλο
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι της αρχαίας Μεσογείου δεν έτρωγαν λαχανικά και φρούτα. Το αντίθετο. Ο Γαληνός αναφέρεται σε τρόφιμα όπως το μαρούλι, το λάχανο, τα κρεμμύδια, τις κολοκύθες, τα σύκα, τα σταφύλια, τα μήλα, τα αχλάδια και τα ρόδια.
Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούσαν αυτά τα τρόφιμα ήταν διαφορετικός από τη σημερινή αντίληψη. Πολλά φυτικά τρόφιμα θεωρούνταν σημαντικά κυρίως για τις ιδιότητές τους που σχετίζονταν με τη λειτουργία του οργανισμού και όχι απαραίτητα επειδή αποτελούσαν τη βάση ενός «υγιεινού γεύματος», όπως θα το αντιλαμβανόμασταν σήμερα.
Παράλληλα, η αυξημένη κατανάλωση φυτικών τροφών δεν αποτελούσε πάντοτε επιλογή υγείας. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορούσε να αποτελεί αποτέλεσμα φτώχειας και έλλειψης άλλων τροφίμων. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της βρώμης, την οποία ο Γαληνός αντιμετώπιζε ιδιαίτερα υποτιμητικά, θεωρώντας την περισσότερο κατάλληλη ως τροφή για ζώα παρά για ανθρώπους, εκτός εάν η μεγάλη πείνα ανάγκαζε τους ανθρώπους να τη χρησιμοποιήσουν για την παρασκευή ψωμιού.
Τα όσπρια είχαν πολύ μεγαλύτερη σημασία
Αντίθετα, τα όσπρια φαίνεται πως είχαν σημαντικότερο ρόλο στη διατροφή των αρχαίων πληθυσμών από όσο συχνά υποδηλώνει η σύγχρονη εικόνα της μεσογειακής διατροφής. Φακές, ρεβίθια, λούπινα και άλλα όσπρια μπορούσαν να προσφέρουν σημαντική ποσότητα τροφής και θρεπτικών συστατικών.
Ο Γαληνός μάλιστα αναφέρει την περίπτωση ενός γιατρού στην Αλεξάνδρεια, ο οποίος φέρεται να έζησε για τέσσερα χρόνια έχοντας ως βασικό μέρος της διατροφής του τα όσπρια. Η διατροφή αυτή μπορεί να ακούγεται ιδιαίτερα σύγχρονη, μέχρι τη στιγμή που μαθαίνουμε ότι τα όσπρια συνοδεύονταν και καρυκεύονταν με σάλτσα ψαριού.
Ψάρια υπήρχαν, αλλά δεν ήταν καθημερινή τροφή για όλους
Ένα ακόμη στοιχείο που διαφοροποιεί την αρχαία διατροφή από τη σημερινή εικόνα της μεσογειακής δίαιτας είναι η θέση των ψαριών. Σήμερα το ψάρι θεωρείται χαρακτηριστικό συστατικό της μεσογειακής διατροφής. Στην αρχαιότητα όμως η πρόσβαση σε φρέσκο ψάρι εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη γεωγραφική θέση, την εποχή και την οικονομική κατάσταση.
Σε ορισμένες περιοχές υπήρχε μεγάλη αφθονία ψαριών και θαλασσινών. Σε άλλες, όμως, τα ψάρια μπορούσαν να είναι ακριβά και να αποτελούν περισσότερο πολυτέλεια παρά καθημερινό τρόφιμο.
Ο Αθηναίος, συγγραφέας που έζησε περίπου στις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ., μέσα από το έργο του «Δειπνοσοφισταί» καταγράφει ακριβώς αυτή την ποικιλία. Περιγράφοντας διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου, δείχνει ότι η διατροφή δεν ήταν ενιαία και εξαρτιόταν σημαντικά από τον τόπο και τον πλούτο. Στη Λουσιτανία, στη σημερινή Ισπανία, για παράδειγμα, αναφέρει μεγάλη αφθονία και ποιότητα θαλασσινών. Παράλληλα, σιτάρι, κριθάρι, κρασί, σύκα και κρέας μπορούσαν να είναι ιδιαίτερα φθηνά, ενώ το κυνήγι σε ορισμένες περιπτώσεις είχε τόσο χαμηλή αξία ώστε να προσφέρεται ως «δώρο» στους πελάτες. Σε άλλες περιοχές, αντίθετα, η τιμή των ψαριών μπορούσε να είναι εξαιρετικά υψηλή. Ο Αθηναίος διασώζει μάλιστα την αγανάκτηση ενός συνδαιτυμόνα για το πόσο ακριβά ήταν τα ψάρια.
Και φυσικά, το ψάρι δεν καταναλωνόταν απαραίτητα με τον τρόπο που το γνωρίζουμε σήμερα. Μία συνταγή του Σικελού μάγειρα Μίθαικου, που έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ., περιγράφει ψάρι κομμένο σε κομμάτια και σερβιρισμένο με τυρί και λάδι. Ο συνδυασμός ψαριού και ελαιολάδου μας είναι οικείος, όμως η γενναιόδωρη προσθήκη τυριού και λαδιού απέχει αρκετά από τη σύγχρονη εικόνα ενός απλού ψητού ψαριού με λίγο ελαιόλαδο.
Ακόμη και το ψάρι μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα υγείας
Η κατανάλωση ψαριών δεν ήταν επίσης πάντοτε χωρίς κινδύνους. Ο Γαληνός αναφέρει ότι ψάρια που αλιεύονταν κοντά στη Ρώμη μπορούσαν να έχουν μολυνθεί από τα απόβλητα που κατέληγαν στον ποταμό Τίβερη από αποχωρητήρια, λουτρά και κουζίνες.
Η αναφορά αυτή υπενθυμίζει ότι τα προβλήματα ασφάλειας τροφίμων δεν είναι αποκλειστικά σύγχρονο φαινόμενο. Οι άνθρωποι της αρχαιότητας αντιμετώπιζαν επίσης ζητήματα που σχετίζονταν με την ποιότητα του νερού, την υγιεινή και την ασφάλεια των τροφίμων.
Δεν υπήρχε μία «μεσογειακή διατροφή»
Το σημαντικότερο συμπέρασμα από τις αρχαίες πηγές είναι ότι μάλλον δεν μπορούμε να μιλάμε για μία ενιαία «αρχαία μεσογειακή διατροφή». Οι διατροφικές συνήθειες διέφεραν σημαντικά από περιοχή σε περιοχή. Διαφορετικά έτρωγε ένας άνθρωπος σε μια περιοχή με αφθονία σιτηρών, διαφορετικά ένας κάτοικος μιας παράκτιας περιοχής με πλούσια αλιεία και διαφορετικά ένας φτωχός αγρότης ή ένας εύπορος κάτοικος μιας μεγάλης πόλης.
Η οικονομική κατάσταση είχε επίσης καθοριστική σημασία. Τρόφιμα που σήμερα θεωρούμε χαρακτηριστικά της μεσογειακής διατροφής δεν ήταν απαραίτητα διαθέσιμα σε όλους και σε καθημερινή βάση. Το ελαιόλαδο, τα λαχανικά, τα φρούτα, τα όσπρια και τα ψάρια υπήρχαν ασφαλώς στο διατροφικό τοπίο της αρχαίας Μεσογείου. Όμως τα δημητριακά και ειδικά το ψωμί είχαν πολύ πιο κεντρικό ρόλο από αυτόν που τους αποδίδει η σύγχρονη εικόνα.
Η σύγχρονη μεσογειακή διατροφή είναι μια επιλεκτική ανασύνθεση
Η σύγχρονη «Μεσογειακή διατροφή» δεν αποτελεί ένα διατροφικό μενού που διατηρήθηκε αυτούσιο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Πρόκειται περισσότερο για ένα σύγχρονο διατροφικό πρότυπο που αντλεί στοιχεία από τις παραδοσιακές διατροφικές συνήθειες διαφόρων μεσογειακών περιοχών και τα αναδεικνύει μέσα από τη σύγχρονη γνώση για την υγεία.
Στην εικόνα αυτή έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο το ελαιόλαδο, τα λαχανικά, τα φρούτα, τα όσπρια, τα δημητριακά, οι ξηροί καρποί και τα ψάρια, ενώ περιορίζονται τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης και ιδιαίτερα το κόκκινο κρέας.
Η αρχαία πραγματικότητα, όμως, ήταν πολύ πιο σύνθετη. Για εκατομμύρια ανθρώπους στη Μεσόγειο, τα δημητριακά αποτελούσαν την κύρια πηγή ενέργειας και το ψωμί ήταν καθημερινή ανάγκη. Η κατανάλωση ψαριού εξαρτιόταν από την περιοχή και την οικονομική δυνατότητα, ενώ τα λαχανικά και τα φρούτα δεν αποτελούσαν κατ’ ανάγκη τον πυρήνα κάθε γεύματος.
Επομένως, η σημερινή εικόνα της μεσογειακής διατροφής δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ένα ακριβές αντίγραφο του τρόπου με τον οποίο έτρωγαν οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι. Είναι περισσότερο μια σύγχρονη ανασύνθεση διαφορετικών παραδοσιακών διατροφικών στοιχείων, προσαρμοσμένη στη σημερινή γνώση και στις σύγχρονες διατροφικές αντιλήψεις.
Και ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ακριβώς αυτή η διαφορά: η Μεσόγειος είχε πάντοτε πολλές διατροφές και όχι μία. Η διατροφή ενός ανθρώπου στην αρχαιότητα καθοριζόταν από το πού ζούσε, τι παρήγαγε η περιοχή του, τι μπορούσε να αγοράσει και ποια τρόφιμα ήταν διαθέσιμα κάθε εποχή. Το ψωμί και τα δημητριακά βρίσκονταν πολύ συχνά στο κέντρο αυτής της καθημερινότητας, ενώ η εικόνα της «υγιεινής μεσογειακής διατροφής» που γνωρίζουμε σήμερα αποτελεί μια πολύ μεταγενέστερη ερμηνεία του διατροφικού παρελθόντος της περιοχής.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Αποκλειστικό βίντεο: Λαγοκέφαλος στα δίχτυα ψαρά στον Πανορμίτη της Σύμης – «Κόβει τα πάντα, δεν φοβάται τίποτα»
- Φάρμακα αδυνατίσματος: Νέα στοιχεία συνδέουν Ozempic και άλλα GLP-1 με δυσμενείς αλλαγές και στην περίοδο
- Nestlé και Danone στο μικροσκόπιο και των Αυστριακών Εισαγγελικών Αρχών για το μολυσμένο βρεφικό γάλα
- Η Ευρώπη ξεμένει από νερό: Κύπρος, Μάλτα και Ελλάδα στην πιο δύσκολη θέση
Το Cibum είναι εξειδικευμένο site ενημέρωσης για την ασφάλεια τροφίμων. Οι πληροφορίες του άρθρου έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα. Για περισσότερες λεπτομέρειες πατήστε ΕΔΩ.
