Η ύφεση στη φλεγμονώδη νόσο του εντέρου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλα τα κύτταρα του εντέρου έχουν επιστρέψει σε φυσιολογική κατάσταση. Ερευνητές από το Walter and Eliza Hall Institute και το Royal Melbourne Hospital εντόπισαν έναν μοριακό μηχανισμό κυτταρικού θανάτου που μπορεί να παραμένει ενεργός ακόμη και όταν οι ασθενείς αισθάνονται καλά και η νόσος εμφανίζεται κλινικά ελεγχόμενη, προσφέροντας μια πιθανή εξήγηση για τον λόγο που η νόσος μπορεί να επανέρχεται μετά από περιόδους ύφεσης. Η φλεγμονώδης νόσος του εντέρου περιλαμβάνει κυρίως τη νόσο του Crohn και την ελκώδη κολίτιδα και χαρακτηρίζεται από περιόδους έξαρσης και ύφεσης. Οι διαθέσιμες θεραπείες μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τη φλεγμονή και να οδηγήσουν σε απουσία συμπτωμάτων, όμως η πρόβλεψη του πότε ένας ασθενής θα υποτροπιάσει παραμένει δύσκολη. Η νέα έρευνα δείχνει ότι ένα μέρος της απάντησης μπορεί να βρίσκεται σε αλλαγές που παραμένουν στα ίδια τα κύτταρα του εντέρου και δεν είναι απαραίτητα ορατές με τις συνήθεις κλινικές εξετάσεις.
Τα κύτταρα παραμένουν «έτοιμα» να πεθάνουν
Η ερευνητική ομάδα μελέτησε περίπου 900 βιοψίες από 80 ανθρώπους με και χωρίς φλεγμονώδη νόσο του εντέρου. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν στη συνέχεια ανθρώπινο εντερικό ιστό για να δημιουργήσουν οργανοειδή, μικροσκοπικά μοντέλα του εντέρου που αναπτύσσονται στο εργαστήριο και επιτρέπουν τη μελέτη των κυτταρικών μηχανισμών σε ιστό προερχόμενο από ασθενείς. Αυτό που εντόπισαν ήταν ένας επίμονος «σιγοκαίγων» μοριακός μηχανισμός, όπως τον περιγράφουν οι ερευνητές, ο οποίος κάνει τα εντερικά κύτταρα περισσότερο ευάλωτα στον κυτταρικό θάνατο. Το φαινόμενο δεν εμφανιζόταν μόνο σε ασθενείς με έντονη ενεργό νόσο, αλλά μπορούσε να ανιχνευθεί ακόμη και σε ανθρώπους των οποίων η κατάσταση θεωρούνταν καλά ελεγχόμενη και οι οποίοι είχαν ελάχιστα ή καθόλου συμπτώματα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι η ανώμαλη διαδικασία κυτταρικού θανάτου δεν φαίνεται να αποτελεί απλώς συνέπεια της φλεγμονής. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι μπορεί να αποτελεί ένα από τα πρώιμα γεγονότα που συμβάλλουν στην εξέλιξη της νόσου, δημιουργώντας ένα ευάλωτο περιβάλλον στο έντερο πριν ακόμη εμφανιστούν τα χαρακτηριστικά σημάδια μιας νέας έξαρσης.
Η μελέτη επικεντρώθηκε σε έναν μηχανισμό που συνδέει διαφορετικές μορφές προγραμματισμένου κυτταρικού θανάτου, μεταξύ των οποίων η νεκρόπτωση και η απόπτωση. Οι ερευνητές εντόπισαν έναν άξονα σηματοδότησης που φαίνεται να οδηγεί τα εντερικά κύτταρα σε αυξημένη ευαισθησία στον θάνατο και διαπίστωσαν ότι τα ισχυρότερα σημάδια αυτής της διαδικασίας συνδέονταν με μεγαλύτερη πιθανότητα υποτροπής κατά την παρακολούθηση των ασθενών για περισσότερα από δύο χρόνια. Το εύρημα έχει σημασία επειδή μετακινεί το ενδιαφέρον από την εικόνα της έντονης φλεγμονής σε ένα πολύ πιο πρώιμο στάδιο της νόσου. Αν οι συγκεκριμένοι μοριακοί δείκτες μπορέσουν να επιβεβαιωθούν σε μεγαλύτερες μελέτες, θα μπορούσαν μελλοντικά να χρησιμοποιηθούν για να εντοπίζονται ασθενείς που φαίνεται να βρίσκονται σε ύφεση αλλά έχουν αυξημένη βιολογική προδιάθεση για νέα έξαρση. Μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να βοηθήσει στην παρακολούθηση των ασθενών και στην επιλογή θεραπειών με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νόσου κάθε ανθρώπου.
Προς το παρόν, πάντως, οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι το εύρημα μπορεί να μετατραπεί άμεσα σε νέα διαγνωστική εξέταση ή θεραπεία. Χρειάζεται να προσδιοριστεί ποια από τα μοριακά σημάδια που εντοπίστηκαν μπορούν πράγματι να αποτελέσουν θεραπευτικούς στόχους και αν η παρουσία τους μπορεί να προβλέψει αξιόπιστα μια μελλοντική έξαρση σε διαφορετικούς πληθυσμούς ασθενών. Η χρήση ανθρώπινων βιοψιών και οργανοειδών αποτελεί σημαντικό στοιχείο της έρευνας, αλλά η μετάβαση από ένα εργαστηριακό μοριακό εύρημα σε ένα εργαλείο που θα χρησιμοποιείται στην καθημερινή κλινική πράξη απαιτεί περαιτέρω επιβεβαίωση.
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science.
