Τι γνωρίζουμε πραγματικά για τους κινδύνους τους;
Τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα (UPF) βρίσκονται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας και της δημόσιας συζήτησης για τη διατροφή. Από το 2009, όταν ο Βραζιλιάνος καθηγητής Carlos Monteiro εισήγαγε την ταξινόμηση NOVA, δεκάδες μελέτες έχουν συνδέσει την κατανάλωσή τους με την εμφάνιση διαβήτη τύπου 2, παχυσαρκίας και άλλων χρόνιων ασθενειών.
Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα δεν είναι ομοιόμορφη στις κρίσεις της. Η βασική διαμάχη έγκειται στο ότι η κατηγοριοποίηση των τροφίμων μόνο με βάση το βαθμό επεξεργασίας παραβλέπει την πραγματική θρεπτική αξία τους. Για παράδειγμα, στην ίδια κατηγορία με τα nugget κοτόπουλου ή τις έτοιμες παγωμένες πίτσες εντάσσονται και προϊόντα όπως το βιομηχανικό ολικής άλεσης ψωμί ή τα γιαούρτια με προβιοτικά.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | PFAS στα ελληνικά αυγά: «Ακροβατώντας» ανάμεσα σε επιστημονικά δεδομένα και κινδυνολογία
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Μεγάλη εταιρεία που κατηγορείται για πρόκληση αυτισμού σε παιδιά «πιάστηκε» πάλι με βαρέα μέταλλα σε βρεφική τροφή
Η ιστορία της επεξεργασίας τροφίμων
Η επεξεργασία των τροφίμων δεν είναι νέο φαινόμενο· εφαρμόζεται εδώ και χιλιάδες χρόνια για τη διατήρηση και ασφάλεια των τροφίμων. Σήμερα, όμως, η βιομηχανική επεξεργασία έχει φτάσει σε επίπεδα υψηλής έντασης, αυξάνοντας την ανησυχία για πιθανές αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Εντοπίστηκε αυξημένο χρώμιο σε παιδικά παπούτσια – Προκαλεί ερεθισμό, φλεγμονή και εξανθήματα
Τι λένε οι έρευνες
Μία από τις πιο σημαντικές και πρόσφατες μελέτες , που διεξήχθη με βάση δεδομένα από πάνω από 110.000 Αμερικανούς, την οποία παρακολούθησαν για τριάντα χρόνια, έδειξε ότι όσοι έτρωγαν περισσότερα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είχαν 4% αυξημένο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία. Ωστόσο, όταν λαμβάνεται υπόψη η θρεπτική ποιότητα των τροφίμων, η συσχέτιση φαίνεται λιγότερο ισχυρή. Ωστόσο,
μια μετα-ανάλυση 37 μελετών υπέδειξε το αντίθετο: δηλαδή, ακόμη και όταν αξιολογούνται τα τρόφιμα αποκλειστικά από θρεπτική άποψη, η σχέση παραμένει.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | «Λαβράκι» από ελεγκτές της ΑΑΔΕ που έκαναν τους τουρίστες στην Κω – Παραβάσεις στο 75% των ημερόπλοιων (βίντεο)
Ο συγγραφέας της μετα-ανάλυσης (η οποία είναι μια ανασκόπηση έρευνας που διεξήχθη από άλλους), ο Samuel Dicken του University College London, ήθελε να ρίξει περισσότερο φως στο θέμα και διεξήγαγε μία από τις λίγες ελεγχόμενες μελέτες που υπάρχουν. Ένα από τα προβλήματα με αυτές τις μελέτες, στην πραγματικότητα, είναι ακριβώς το εξής: για οργανωτικούς λόγους, η συντριπτική πλειοψηφία των δημοσιευμένων αποτελεσμάτων προέρχεται από παρατηρησιακές μελέτες, οι οποίες αναλύουν τη συνύπαρξη δύο φαινομένων σε έναν δεδομένο πληθυσμό σε μια χρονική περίοδο, αλλά δεν μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη σχέσης αιτίας-αποτελέσματος. Αυτό έχει πάντα αποδυναμώσει τα συμπεράσματα, παρόλο που έχουν πλέον δημοσιευτεί δεκάδες και δεκάδες δημοσιευμένες μελέτες.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Λιστερίωση από κροκέτες ψαριού: Εταιρεία και ελεγκτές υπόλογοι για μόλυνση που γνώριζαν αλλά υποτίμησαν
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Υπάρχουν γλυκαντικά που μπορεί να πάρει με ασφάλεια ένας διαβητικός; Διαιτολόγος διευκρινίζει
Ο Ντίκεν ζήτησε από παχύσαρκα άτομα να ακολουθήσουν μία από τις δύο δίαιτες – πλούσια σε υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα ή ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα – για δύο εβδομάδες και στη συνέχεια να αλλάξουν στην άλλη, διατηρώντας παράλληλα τα ίδια διατροφικά επίπεδα και στις δύο δίαιτες.
Απέδειξε ότι, στη δίαιτα χωρίς υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα, οι συμμετέχοντες έχασαν δύο κιλά, ενώ στην άλλη, μόνο ένα κιλό. Έτσι, υπήρχε κάτι συγκεκριμένο σε αυτά τα τρόφιμα που διευκόλυνε την αύξηση βάρους και δεν σχετιζόταν με τη θρεπτική αξία. Τι ήταν αυτό;
Οι ειδικοί εξηγούν ότι αυτό οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες:
- Υψηλή ενεργειακή πυκνότητα: τα UPF συγκεντρώνουν πολλές θερμίδες σε μικρό όγκο τροφής, διευκολύνοντας την υπερκατανάλωση.
- Υπερ-νοστιμιά (hyperpalatability): ο συνδυασμός λίπους, ζάχαρης, αλατιού και προσθέτων ενεργοποιεί τους εγκεφαλικούς μηχανισμούς ανταμοιβής, ενισχύοντας την αίσθηση της επιθυμίας για περισσότερο φαγητό.
Η υφή και η μορφή του τροφίμου παίζουν επίσης ρόλο: πιο εύκολα καταναλώσιμα τρόφιμα οδηγούν σε μεγαλύτερη πρόσληψη θερμίδων, ενώ πιο σφιχτά ή δύσκολα στην κατανάλωση μειώνουν την κατανάλωση.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ο RFK Jr. κατηγορείται ότι «κουκούλωσε» μελέτη για τους κινδύνους του αλκοόλ για να ικανοποιήσει τα συμφέροντα των λόμπι
Οι αμφισβητίες
Κάποιοι επιστήμονες συνεχίζουν να αμφισβητούν τον συσχετισμό, υποστηρίζοντας ότι υπάρχουν πολλοί παράγοντες που μπλέκουν τα δεδομένα και ότι η κατηγοριοποίηση NOVA είναι υπερβολικά γενική. Επιπλέον, οι επιδράσεις των προσθέτων και άλλων βιομηχανικών παραμέτρων δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς.
Η αναγκαιότητα σαφών ορισμών
Η επιστημονική σύγχυση καθιστά δύσκολη τη λήψη αποφάσεων δημόσιας υγείας και νομοθετικών πρωτοβουλιών. Στη Λατινική Αμερική , η ταξινόμηση NOVA έχει υιοθετηθεί από πολλές χώρες με ειδικές επισήμανσεις σε προϊόντα, αλλά η συζήτηση παραμένει ανοικτή και διεθνώς επηρεάζει την έρευνα και την πολιτική για τη διατροφή.
Το μέλλον της συζήτησης θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των επιστημόνων να ξεκαθαρίσουν ποια χαρακτηριστικά των υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων είναι πραγματικά επιβλαβή και να αναπτύξουν μια σαφή, κοινά αποδεκτή ταξινόμηση.
