Από τα πιάτα σε εστιατόρια και ταβέρνες μέχρι τις κατεψυγμένες ροδέλες στα σουπερμάρκετ: Η ακτινογραφία μιας συστηματικής παραπλάνησης που αφήνει τους αγοραστές απροστάτευτους
Η ευρωπαϊκή και η Ελληνική αγορά θαλασσινών βρίσκονται αντιμέτωπες με μια γενικευμένη κρίση αξιοπιστίας, καθώς αλλεπάλληλες επιστημονικές έρευνες αποκαλύπτουν μια συστηματική απάτη τροφίμων παραπλάνηση των καταναλωτών στα προϊόντα κεφαλόποδων. Μέσα από τη χρήση προηγμένων μοριακών αναλύσεων DNA, οι ερευνητές φέρνουν στο φως μια πραγματικότητα όπου η νοθεία και η ασάφεια στην επισήμανση με σκοπό το κέρδος, αποτελούν πλέον παγιωμένη πρακτική, που διαβρώνει την εμπιστοσύνη του κοινού και την ακεραιότητα της εφοδιαστικής αλυσίδας. Στο επίκεντρο αυτής της κρίσης βρίσκεται ένα από τα πιο εμβληματικά και αγαπημένα πιάτα του ελληνικού καλοκαιριού: τα τηγανητά καλαμαράκια, τα οποία συνδέονται άρρηκτα με την ξενοιασιά των διακοπών, αλλά, όπως αποδεικνύεται, συχνά κρύβουν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα στο πιάτο μας.
Το πρόβλημα της αυθεντικότητας των θαλασσινών αναδεικνύεται ανάγλυφα μέσα από μια νέα, πρωτοποριακή μελέτη ερευνητών από το Τμήμα Γενετικής, Φυσιολογίας και Μικροβιολογίας του Πανεπιστημίου Complutense της Μαδρίτης, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Foods. Η συγκεκριμένη έρευνα, με τίτλο “Can Citizen Science Be a Key Factor in the Fight Against Mislabeling? Discovering What Squid Is on the Plate”, εξέτασε το επίπεδο παραπλάνησης στα εστιατόρια εστιάζοντας αποκλειστικά στο καλαμάρι του γένους Loligo. Το Loligo αποτελεί το παραδοσιακό, αυθεντικό και ιδιαίτερα δημοφιλές ευρωπαϊκό καλαμάρι (όπως το κοινό καλαμάρι Loligo vulgaris), το οποίο ξεχωρίζει για την υψηλή εμπορική του αξία, την εξαιρετική του ποιότητα, τη γεύση και την απαλή του υφή. Είναι ακριβώς το είδος που προσδοκά να γευτεί ο καταναλωτής όταν παραγγέλνει τηγανητά καλαμαράκια.
Για τις ανάγκες της έρευνας εφαρμόστηκε η μέθοδος της “Επιστήμης των Πολιτών”, όπου απλοί εθελοντές επιστρατεύτηκαν για να συλλέξουν δείγματα από πιάτα ή σάντουιτς που αναγράφονταν στα μενού ως καλαμάρι, καλύπτοντας 48 διαφορετικές τοποθεσίες στην Ισπανία. Η γενετική ανάλυση DNA έφερε στο φως ένα συγκλονιστικό εύρημα: το ποσοστό λανθασμένης επισήμανσης άγγιξε το 91,59%. Από τα 107 δείγματα που αναλύθηκαν, μόλις 9 άνηκαν πραγματικά στο γένος Loligo. Στη συντριπτική τους πλειονότητα, τα αυθεντικά καλαμάρια είχαν αντικατασταθεί από πολύ φθηνότερα, εισαγόμενα είδη από μακρινές θάλασσες, με κυριότερους αντικαταστάτες το καλαμάρι της Αργεντινής και το γιγαντιαίο καλαμάρι. επιστημονικής ποιότητας, ενώ παράλληλα ευαισθητοποιεί την κοινωνία γύρω από την απάτη στα τρόφιμα.
Σε απόλυτη ευθυγράμμιση με τα παραπάνω ευρήματα βρίσκεται και η πρώτη μεγάλης κλίμακας επιστημονική μελέτη για την ελληνική αγορά κεφαλόποδων, η οποία δημοσιεύθηκε στο διεθνές περιοδικό Food Control με τίτλο “Untangling the cephalopod market: authentication of seafood products in Greece with DNA-barcoding”. Η έρευνα αυτή πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος, του Πανεπιστημίου Πατρών, του Ινστιτούτου Αλιευτικής Έρευνας του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και του University of Salford του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι επιστήμονες συνέλεξαν 156 δείγματα την περίοδο 2021-2023 από τέσσερις πόλεις της βόρειας Ελλάδας (Καβάλα, Κομοτηνή, Βόλο και Θεσσαλονίκη), εξετάζοντας όλο το φάσμα της αγοράς, από λαϊκές και σούπερ μάρκετ μέχρι ιχθυοπωλεία και εστιατόρια.
Η εργαστηριακή ανάλυση DNA στην ελληνική αγορά αποκάλυψε σαφή αντικατάσταση ειδών στο 40,41% των δειγμάτων που ταυτοποιήθηκαν. Το φαινόμενο της παραπλάνησης ήταν μάλιστα εντονότερο στα φρέσκα προϊόντα, όπου τα δύο τρίτα των δειγμάτων είχαν εσφαλμένη εμπορική ταυτότητα, καταρρίπτοντας τον μύθο ότι η απάτη περιορίζεται στα κατεψυγμένα. Οι ερευνητές κατέγραψαν συστηματική σύγχυση και αυθαίρετη εναλλαγή μεταξύ των όρων καλαμάρι και θράψαλο, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν ως γενικές ονομασίες ανεξάρτητα από την πραγματική βιολογική ταυτότητα ή την αξία του προϊόντος, κάτι που επηρεάζει άμεσα το τι φτάνει στο τραπέζι μας ως «τηγανητά καλαμαράκια». Ακόμη πιο ακραίες ήταν οι περιπτώσεις όπου το φθηνότερο γιγαντιαίο καλαμάρι του Ειρηνικού πωλούνταν ως χταπόδι, εκμεταλλευόμενο το γεγονός ότι η αφαίρεση των πλοκαμιών και των βεντουζών στην επεξεργασία καθιστά την απάτη οπτικά αόρατη για τον καταναλωτή.
Παρόμοια εικόνα προκύπτει και από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, με παλαιότερες μελέτες στις Βρυξέλλες και το Μιλάνο να καταγράφουν ποσοστά λανθασμένης επισήμανσης στα καλαμάρια 13,3% και 30,2% αντίστοιχα. Όταν μάλιστα οι ετικέτες γίνονται πιο συγκεκριμένες, η πιθανότητα εξαπάτησης εκτοξεύεται στο 27%, αποδεικνύοντας ότι η ακριβής επισήμανση χρησιμοποιείται συχνά για να προσδώσει μια ψευδή αίσθηση ποιότητας. Παράλληλα, μια ισπανική έρευνα σε επεξεργασμένα καλαμάρια έδειξε ξεκάθαρη νοθεία στο 11,1%, με το 50% των προϊόντων που διατίθεντο απλώς ως καλαμάρι να αποτελούνται από το υποδεέστερο σε γεύση και υφή γιγαντιαίο καλαμάρι του Ειρηνικού.
Η απάτη δεν περιορίζεται μόνο στην αντικατάσταση των ειδών, αλλά επεκτείνεται και στη σύνθεση στις ροδέλες καλαμαριού. Το ερώτημα αν οι δημοφιλείς ροδέλες καλαμαριού που καταναλώνονται μαζικά είναι πράγματι αυτό που υπόσχονται βρέθηκε στο επίκεντρο ισπανικής μελέτης. Η έρευνα αυτή εστίασε σε επεξεργασμένα προϊόντα (κατεψυγμένες ροδέλες, παναρισμένα κομμάτια), όπου η οπτική ταυτοποίηση από τον αγοραστή είναι φύσει αδύνατη. Αν και η ξεκάθαρη νοθεία ανήλθε στο 11,1%, η πραγματική παγίδα κρύβεται στη σκόπιμη χρήση ασαφών εμπορικών ονομασιών. Διαπιστώθηκε ότι το 50% των προϊόντων που διατίθενται απλώς ως «καλαμάρι» αποτελούνται από το γιγαντιαίο καλαμάρι του Ειρηνικού – ένα είδος που υπολείπεται σημαντικά σε γεύση και υφή σε σχέση με το ευρωπαϊκό καλαμάρι. Οι ροδέλες συχνά αποτελούν ένα μείγμα ειδών που έχουν υποστεί έντονη επεξεργασία, με αποτέλεσμα ο καταναλωτής να λαμβάνει ένα υποκατάστατο αγνώστου ταυτότητας.
Επιπλέον και η συνταγή για τις ροδέλες παραπέμπει σε παραπλάνηση σύμφωνα με το πόρισμα πόρισμα της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας για την Προστασία των Καταναλωτών και την Ασφάλεια των Τροφίμων (BVL) της Γερμανίας. Η γερμανική αρχή εξέτασε 205 δείγματα από παναρισμένα καλαμάρια (ροδέλες) της αγοράς και διαπίστωσε ότι σχεδόν ένα στα τρία δείγματα είχε περιεκτικότητα σε πανάρισμα (κουρκούτι) που ξεπερνούσε το 60%. Αυτό σημαίνει ότι το φθηνό πανάρισμα χρησιμοποιείται για να κρύψει την έλλειψη πραγματικού καλαμαριού, η περιεκτικότητα του οποίου θα έπρεπε βάσει προδιαγραφών να είναι τουλάχιστον 40% έως 50%. Επιπλέον, ένα στα τρία γερμανικά δείγματα είχε λανθασμένη σήμανση, καθώς εντοπίστηκαν προϊόντα με πρόσθετο νερό ή χημικά συγκράτησης νερού, καθώς και ροδέλες που είχαν σχηματιστεί τεχνητά από μια ομοιογενή μάζα ψιλοκομμένου καλαμαριού με προσθήκη συνδετικών παραγόντων, χωρίς καμία σχετική αναφορά στη συσκευασία.
Η ρίζα του προβλήματος παραμένει η θεσμική ολιγωρία, καθώς τα νομοθετικά “παραθυράκια” της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαιρούν τα μεταποιημένα προϊόντα και τον κλάδο της εστίασης από την υποχρέωση αναγραφής της επιστημονικής ονομασίας και της ακριβούς προέλευσης. Αυτό επιτρέπει τη διοχέτευση στην αγορά ειδών που συχνά προέρχονται από παράνομη ή μη ελεγχόμενη αλιεία. Αυτή η κατάσταση υπονομεύει τις προσπάθειες για τη διατήρηση των θαλάσσιων αποθεμάτων και την προστασία των οικοσυστημάτων, ενώ παράλληλα εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Η λανθασμένη ταυτοποίηση ειδών μπορεί να αποβεί μοιραία για άτομα με τροφικές αλλεργίες, ενώ η έλλειψη ελέγχου στην προέλευση αυξάνει την πιθανότητα έκθεσης σε τοξίνες από μολυσμένες περιοχές. Η επιστημονική κοινότητα προειδοποιεί ότι χωρίς την άμεση επιβολή αυστηρών, αναλυτικών και εναρμονισμένων κανόνων επισήμανσης σε όλα τα στάδια της αγοράς και των μενού, η νοθεία θα συνεχίσει να αποτελεί έναν κρυφό αλλά κυρίαρχο παράγοντα στην καθημερινή διατροφή των Ευρωπαίων πολιτών.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Ελλάδα: Πρόστιμα σε φούρνους για μεταφορά ψωμιού σε συσκευασίες ακατάλληλες για επαφή με τρόφιμα
- Παγωτό φιστίκι: Μυκοτοξίνες που συνδέονται με καρκινογένεση, εντοπίστηκαν στο 84% των δειγμάτων – Ποια παγωτά είναι πιο ασφαλή;
- Συναγερμός σε 16 χώρες για επιμολυσμένο ρύζι – Υπέρβαση σε απαγορευμένη ουσία κατά 450%
- Επιστρέφει το best seller σεμινάριο Food Safety Culture Advanced Training Course μετά το έντονο ενδιαφέρον των επαγγελματιών του κλάδου
- Ελλάδα: Θωρακίστε την επιχείρησή σας από κακόβουλες ενέργειες – Διαδικτυακό σεμινάριο Food Defence από TÜV NORD Hellas και cibum
