PFAS στο πόσιμο νερό: Η αόρατη πρόκληση για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον – Τι δείχνουν οι μετρήσεις στην Ελλάδα

Σε αποκλειστική συνέντευξη, η Δρ Έρη Μπιζάνη εξηγεί ποια είναι η πραγματική εικόνα σήμερα για τα PFAS στο πόσιμο νερό της Ελλάδας, τι δείχνουν οι διαθέσιμες μετρήσεις και ποιες περιοχές απαιτούν αυξημένη επιτήρηση.

Η παρουσία των PFAS (πολυφθοροαλκυλιωμένων ουσιών) στο περιβάλλον και ιδιαίτερα στο πόσιμο νερό αποτελεί ένα από τα πιο σοβαρά και επίκαιρα ζητήματα για τη δημόσια υγεία. Αυτές οι χημικές ουσίες είναι εξαιρετικά ανθεκτικές στη διάσπαση και παραμένουν στο περιβάλλον για δεκαετίες, γεγονός που τις καθιστά επικίνδυνες ακόμα και αν δεν είναι ορατές ή αισθητές από τον άνθρωπο. Η παρουσία των PFAS στο πόσιμο νερό και οι επιπτώσεις τους στην υγεία είναι μια από τις πιο ανησυχητικές πτυχές του προβλήματος. Η νέα Ευρωπαϊκή Οδηγία για το πόσιμο νερό, η οποία τέθηκε σε εφαρμογή από τον Ιανουάριο του 2026, απαιτεί από τα κράτη μέλη να παρακολουθούν τις συγκεκριμένες παραμέτρους του πόσιμου νερού για PFAS σε εναρμονισμένη βάση.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Νέος συναγερμός για μολυσμένα μωρομάντηλα – Ανάκληση-μαμούθ λόγω ανίχνευσης επικίνδυνων βακτηρίων

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ομαδική αγωγή για σοκολάτα – Κατηγορίες για παραπλάνηση καταναλωτών

Η Δρ. Έρη Μπιζάνη, Γενική Γραμματέας του Δ.Σ. της ECOCITY και διδάσκουσα στο Τμήμα Χημείας του ΕΚΠΑ, εξηγεί αποκλειστικά στο cibum, τα δεδομένα και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ελλάδα στις δύο μεγαλύτερες πόλεις της, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αλλά και στην υπόλοιπη χώρα, όσον αφορά το συγκεκριμένο θέμα.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Αττική: Κατάσχεση 5,3 τόνων ακατάλληλου κρέατος ύστερα από καταγγελία δηλητηρίασης από γεύμα σε εστιατόριο

Πόσιμο νερό σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη: Εντός των Ευρωπαϊκών ορίων οι μετρήσεις

Για τις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας, η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, η κατάσταση του πόσιμου νερού φαίνεται να πληροί τα ευρωπαϊκά πρότυπα, τουλάχιστον σύμφωνα με τα δεδομένα των τελευταίων ετών. Η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ, οι εταιρείες ύδρευσης των δύο πόλεων, δημοσιεύουν τα αποτελέσματα της παρακολούθησης για τα PFAS, τα οποία δείχνουν συμμόρφωση με τα ισχύοντα ευρωπαϊκά όρια. «Τα στοιχεία που έχουμε από τις εταιρείες ύδρευσης για το πόσιμο νερό στις πόλεις της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης είναι καθησυχαστικά, καθώς οι τιμές για τα PFAS παραμένουν κάτω από τα ευρωπαϊκά όρια», δηλώνει η Δρ. Έρη Μπιζάνη. «Η ΕΥΔΑΠ για το 2024 αναφέρει μη ανιχνεύσιμη παρουσία PFAS με παραμετρική τιμή 0,10 μg/L, ενώ η ΕΥΑΘ για το 2025 καταγράφει πολύ χαμηλές τιμές, κάτω από τα όρια ανίχνευσης».

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Σωρεία παραβάσεων ασφάλειας τροφίμων σε μεγάλο αρτοποιείο – Η προειδοποιητική επιστολή των Αρχών

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Αποξηραμένα βερίκοκα: Το “μυστικό” των μικροκυμάτων αποκαλύπτει μελέτη του Πανεπιστημίου Lavras

Aκριβή ευρωπαϊκά όρια για τις PFAS στο πόσιμο νερό, όπως ορίζονται στο Παράρτημα Ι, Μέρος Β της Οδηγίας (ΕΕ) 2020/2184: Η Οδηγία ( EUR-LexMeasurlabs) εισάγει για πρώτη φορά δύο ξεχωριστές παραμέτρους:

Τα κράτη μέλη έπρεπε να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα ώστε το πόσιμο νερό να συμμορφώνεται με τις παραμετρικές τιμές για PFAS Total και Sum of PFAS έως τις 12 Ιανουαρίου 2026.

Οι 20 ουσίες του Sum of PFAS είναι επιλεγμένα perfluoroalkyl οξέα (PFAAs) με αλυσίδες άνθρακα C4 έως C13. Από αυτές, οι PFHxS, PFOA, PFOS και PFNA θεωρούνται ιδιαίτερα ανησυχητικές βάσει της αξιολόγησης της EFSA του 2020. Πρόσφατα αποφασίστηκε να περιλαμβάνει και την ουσία TFA (τριφθοροξικό οξύ), ένα πολύ μικρό και εξαιρετικά σταθερό μόριο που βρίσκεται σε υψηλές συγκεντρώσεις σε πολλά δείγματα στην Ευρώπη. Σημείωση: Βρίσκεται σε εξέλιξη μελέτη υπό τον ΠΟΥ για πιθανή αναθεώρηση των ορίων PFAS στην Οδηγία το 2026.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Το συγκλονιστικό βίντεο με τρωκτικά και περιττώματα αναμεμειγμένα με το φαγητό των ζώων σε μονάδα παραγωγής προϊόντων ΠΟΠ

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Πρόστιμο σε μεγάλη αλυσίδα σουπερμάρκετ για παραβίαση κώδικα δεοντολογίας σε γάλα και γαλακτοκομικά

Με αυτές τις τιμές του 2024 και του 2025 να είναι σε συμμόρφωση με τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς, το πόσιμο νερό της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης θεωρείται ασφαλές σε σχέση με τα PFAS. «Ωστόσο, η σημαντικότερη πτυχή της υπόθεσης είναι η συνεχής παρακολούθηση και η διατήρηση αυστηρών προτύπων παρακολούθησης των παραμέτρων του νερού», τονίζει η Δρ. Μπιζάνη.

Περιοχές υψηλού κινδύνου και ελλιπής χαρτογράφηση

Αν και οι μεγαλύτερες πόλεις φαίνεται να είναι σε θέση να παρακολουθούν και να ελέγχουν τα επίπεδα των PFAS στο πόσιμο νερό, υπάρχουν άλλες περιοχές της Ελλάδας που ενδέχεται να αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο. Σύμφωνα με τη Δρ. Μπιζάνη, οι περιοχές γύρω από βιομηχανικές δραστηριότητες, στρατιωτικές εγκαταστάσεις και αεροδρόμια είναι οι πιο πιθανοί τόποι για την παρουσία PFAS. «Αυτές οι περιοχές, όπως και οι γεωργικές περιοχές που χρησιμοποιούν συγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, είναι αυξημένες ζώνες κινδύνου», αναφέρει η Καθηγήτρια.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Μη παστεριωμένο γάλα: Από τη γαστρεντερίτιδα στην παράλυση – Οι σοβαροί κίνδυνοι που αγνοούν καταναλωτές και η εικόνα στη χώρα μας

Ωστόσο, η χώρα δεν έχει πλήρη χαρτογράφηση των εστιών ρύπανσης, και αυτό δημιουργεί ένα σημαντικό κενό στην ενημέρωση και τη διαχείριση των κινδύνων. «Η έλλειψη συστηματικής παρακολούθησης των περιοχών αυτών στην Ελλάδα είναι ένα από τα βασικά ζητήματα», επισημαίνει η Δρ. Μπιζάνη. «Αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να μην γνωρίζουμε πλήρως ποιες περιοχές είναι ήδη μολυσμένες ή ποια θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν προβλήματα στο μέλλον».

Τα στοιχεία σε Ευρώπη και Ελλάδα

Στις αρχές του 2023, το Forever Pollution Project έδειξε ότι σχεδόν 23.000 τοποθεσίες σε όλη την Ευρώπη έχουν μολυνθεί από τα «αιώνια χημικά» PFAS. Αυτή η μοναδική συνεργατική, διασυνοριακή και διατομεακή έρευνα από 16 ευρωπαϊκά γραφεία σύνταξης αποκάλυψε επιπλέον 21.500 πιθανολογούμενες τοποθεσίες μόλυνσης λόγω τρέχουσας ή παρελθούσας βιομηχανικής δραστηριότητας. Η μόλυνση από PFAS εξαπλώνεται σε όλη την Ευρώπη και φυσικά στην Ελλάδα.

Ο χάρτης του Forever Pollution Project δείχνει ότι η ρύπανση από PFAS έχει εξαπλωθεί και στην Ελλάδα, με επιβεβαιωμένες αλλά και πιθανολογούμενες εστίες μόλυνσης σε πολλές περιοχές της χώρας. Τα περισσότερα σημεία εντοπίζονται γύρω από μεγάλα αστικά και βιομηχανικά κέντρα, όπως η Αττική και η Θεσσαλονίκη, αλλά και κοντά σε λιμάνια, αεροδρόμια και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Οι περιοχές αυτές συνδέονται συνήθως με δραστηριότητες που χρησιμοποιούν ή απορρίπτουν PFAS, όπως χημικές βιομηχανίες, χώροι αποβλήτων και εγκαταστάσεις πυρόσβεσης.

Παρότι η Ελλάδα δεν εμφανίζει την ίδια ένταση ρύπανσης με χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, ίσως και λόγω της ελλιπούς χαρτογράφησης, ο χάρτης αποκαλύπτει ότι τα «χημικά του αιώνιου» αποτελούν πλέον ένα ευρωπαϊκό αλλά και ελληνικό περιβαλλοντικό πρόβλημα. Η παρουσία τόσων πιθανών σημείων μόλυνσης δείχνει την ανάγκη για συστηματικότερους ελέγχους, παρακολούθηση της ποιότητας νερού και εδάφους και αυστηρότερη περιβαλλοντική πολιτική.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Το απλό υλικό της κουζίνας που μπορεί να διώξει τα παράσιτα από σπίτι και κήπο

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Shein: Νέο πρόστιμο 22 εκ. ευρώ για παραβίαση δικαιωμάτων καταναλωτών και κανόνων ενημέρωσης

Τα ευρήματα για τον Ασωπό

Το Forever Pollution Project είναι ένα δημοσιογραφικό ερευνητικό πρόγραμμα που εκπονήθηκε σε 16 ευρωπαϊκές χώρες και συντονίστηκε από τη γαλλική Le Monde. Το ελληνικό σκέλος ανέλαβε η δημοσιογραφική ομάδα των reporters united και παρουσιάζεται ΕΔΩ.

Το 2017 η Περιφέρεια Αττικής ανέθεσε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τη διενέργεια μελέτης για την παρακολούθηση της ποιότητας των υδάτων στον Ασωπό. Το 2020 η μελέτη παραδόθηκε από τον καθηγητή Αναλυτικής Χημείας Νίκο Θωμαΐδη στην Περιφέρεια Αττικής. Παρέμεινε όμως για δυόμιση χρόνια, κλειδωμένη στα συρτάρια της Περιφέρειας, παρά τα αιτήματα της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ωρωπού και το εύλογο δημόσιο συμφέρον. Το επίσημο αίτημα του Reporters United για χορήγηση της έρευνας προωθήθηκε στο γραφείο του Περιφερειάρχη και εκεί χάθηκαν τα ίχνη του. Παρόλα αυτά, το Reporters United απέκτησε πρόσβαση στην έκθεση και την παρουσίασε για πρώτη φορά στο κοινό. (Η σύνοψη της έκθεσης είναι διαθέσιμη εδώ ενώ το πλήρες κείμενο εδώ.) 

Το κείμενο της μελέτης αναφέρει ξεκάθαρα ότι βρέθηκαν PFAS στον Ασωπό και μάλιστα σε περισσότερες από μία περιβαλλοντικές «μήτρες» (δηλαδή σε διαφορετικά είδη δειγμάτων νερού). Συγκεκριμένα, η μελέτη αναφέρει ότι ανάμεσα στις 52 ουσίες που κρίθηκαν επικίνδυνες και χρειάζονται συστηματική παρακολούθηση, υπήρχαν και 2 υπερφθοριωμένες ουσίες (PFAS). Επιπλέον, κατονομάζεται ειδικά το PFOS, ένα από τα πιο γνωστά και τοξικά PFAS, το οποίο «υπερβαίνει τα όρια της Ευρωπαϊκής Οδηγίας» στα επιφανειακά ύδατα του Ασωπού. Αυτό είναι ιδιαίτερα σοβαρό, γιατί σημαίνει ότι οι συγκεντρώσεις του ήταν πάνω από τα επιτρεπτά ευρωπαϊκά όρια περιβαλλοντικής ασφάλειας.

Η σημασία της συστηματικής παρακολούθησης

Η παρακολούθηση των PFAS στο πόσιμο νερό και τα τρόφιμα αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα για τη δημόσια υγεία, καθώς η έκθεση στις ουσίες αυτές μπορεί να είναι μη ανιχνεύσιμη χωρίς εξειδικευμένες αναλύσεις. «Τα PFAS είναι αόρατα, δεν έχουν μυρωδιά και δεν μπορούν να αξιολογηθούν με τα απλά αισθητήρια των ανθρώπων», εξηγεί η Δρ. Μπιζάνη. «Γι’ αυτό, είναι απαραίτητο να υπάρχουν εξειδικευμένες μέθοδοι ανίχνευσης για να κατανοήσουμε πραγματικά την παρουσία τους και την έκθεση του πληθυσμού».

Η νέα ευρωπαϊκή Οδηγία για το πόσιμο νερό που απαιτεί από τα κράτη μέλη να παρακολουθούν τις συγκεκριμένες παραμέτρους του πόσιμου νερού για PFAS σε εναρμονισμένη βάση αποτελεί μια θετική εξέλιξη, ωστόσο, η Δρ. Μπιζάνη τονίζει την ανάγκη για συνέχιση των προσπαθειών στην Ελλάδα: «Η παρακολούθηση δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στις μεγάλες πόλεις, αλλά πρέπει να επεκταθεί σε όλη τη χώρα, με περισσότερες περιοχές και εύκολη πρόσβαση στα δεδομένα για το κοινό».

Η συστηματική παρακολούθηση των PFAS και η δημόσια διαφάνεια είναι ζωτικής σημασίας για την αποτελεσματική διαχείριση του προβλήματος — και είναι κάτι που η Ελλάδα, δυστυχώς, έχει παραβλέψει για πολλά χρόνια. Παρά τις σαφείς προειδοποιήσεις από την επιστημονική κοινότητα και τις νέες ευρωπαϊκές νομοθεσίες, η χώρα συνεχίζει να πλέει σε πελάγη ελλιπούς παρακολούθηση των εστιών ρύπανσης. Η έλλειψη συστηματικών δεδομένων και η περιορισμένη κάλυψη σε πολλές περιοχές είναι ανησυχητική, πόσο μάλλον όταν οι κίνδυνοι από τις «αιώνιες» αυτές χημικές ουσίες είναι ήδη καταγεγραμμένοι και αποδεδειγμένοι διεθνώς. Αν η Ελλάδα δεν επενδύσει άμεσα στην παρακολούθηση και στον εκσυγχρονισμό των συστημάτων της, η επόμενη γενιά θα πληρώσει το τίμημα μιας αμελούς προσέγγισης που, με την πάροδο του χρόνου, θα μπορούσε να καταστεί ανυπολόγιστο.

Η Έρη Μπιζάνη είναι χημικός με διδακτορικό από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και μεταπτυχιακό στη Χημεία Περιβάλλοντος. Εργάζεται και διδάσκει στο Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του Τμήματος Χημείας του ΕΚΠΑ, με αντικείμενο την ανάλυση αναδυόμενων ρύπων και την επεξεργασία και επαναχρησιμοποίηση νερού μέσω σύγχρονων «πράσινων» τεχνολογιών. Διαθέτει πολυετή εμπειρία σε θέματα χημικής ρύπανσης και συμμετέχει ενεργά σε ευρωπαϊκά δίκτυα, όπως το European Environmental Bureau (EEB). Είναι μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του ECOCITY και συντονίστρια στην Ελλάδα του έργου LIFE ChemBee, που προωθεί την ενημέρωση των πολιτών για τις χημικές ουσίες και τη βιώσιμη κατανάλωση. Παράλληλα, είναι συνιδρύτρια και επιστημονική υπεύθυνη της Greener than Green Technologies S.A., αναπτύσσοντας καινοτόμες λύσεις για την κυκλική διαχείριση νερού και πόρων.