Η Μεσόγειος αλλάζει με ρυθμούς που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν αδιανόητοι. Η άνοδος της θερμοκρασίας των υδάτων, αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, δημιουργεί ιδανικές συνθήκες για την εγκατάσταση εκατοντάδων ξενικών και εισβολικών ειδών, τα οποία εκτοπίζουν τους αυτόχθονες οργανισμούς, ανατρέπουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα και απειλούν τόσο τη βιοποικιλότητα όσο και το εισόδημα των αλιέων. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι πολλές από αυτές τις αλλαγές είναι πλέον μη αναστρέψιμες και ότι η Μεσόγειος, όπως τη γνωρίζαμε, έχει ήδη αλλάξει οριστικά.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Παγωτό με βιομηχανικά χημικά: Δεκαοκτώ χρόνια μετά το σκάνδαλο της μελαμίνης, ο FDA απέρριψε 17 φορτία γρανίτας για τον ίδιο λόγο
Η Μεσόγειος είναι «θερμό σημείο» της κλιματικής αλλαγής
Οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν τη Μεσόγειο ως ένα από τα σημαντικότερα παγκόσμια «hot spots» της κλιματικής αλλαγής. Σύμφωνα με το ανεξάρτητο επιστημονικό δίκτυο Mediterranean Experts on Climate and Environmental Change (MedECC), η θερμοκρασία των νερών της αναμένεται να αυξηθεί από 2 έως και 6 βαθμούς Κελσίου έως το τέλος του αιώνα, ενώ τα θαλάσσια κύματα καύσωνα θα γίνουν συχνότερα και εντονότερα.
Ο ωκεανογράφος Ronan McAdam από το Euro-Mediterranean Center on Climate Change εξηγεί ότι η Μεσόγειος, ως σχεδόν κλειστή θάλασσα, δεν μπορεί να διαχέει τη θερμότητα όπως οι ανοιχτοί ωκεανοί. Έτσι, η θερμότητα εγκλωβίζεται και τα νερά θερμαίνονται ταχύτερα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον ιδιαίτερα ευνοϊκό για ξενικά είδη που προέρχονται κυρίως από τροπικές περιοχές.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Συναγερμός για γνωστό ρύζι: Ζητούν επειγόντως ελέγχους για βαρέα μέταλλα και χημικούς ρύπους
«Η Μεσόγειος των προγόνων μας χάθηκε για πάντα»
Ο θαλάσσιος βιολόγος Ernesto Azzurro, του Ιταλικού Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας (CNR), περιγράφει με δραματικούς όρους την κατάσταση. «Η Μεσόγειος των παππούδων μας, των προγόνων μας, της αρχαίας Ελλάδας, έχει χαθεί για πάντα. Πολλές από αυτές τις αλλαγές είναι μη αναστρέψιμες», τονίζει. Σύμφωνα με τον ίδιο, η συνεχιζόμενη άνοδος της θερμοκρασίας καθιστά ιδιαίτερα την ανατολική Μεσόγειο ολοένα και πιο ακατάλληλη για πολλά αυτόχθονα είδη, τα οποία αδυνατούν να ανταγωνιστούν τους νέους «εισβολείς».
Περίπου 1.000 ξενικά είδη έχουν ήδη καταγραφεί
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί περίπου 1.000 ξενικά είδη στη Μεσόγειο, ενώ περίπου 800 από αυτά έχουν πλέον εγκατασταθεί μόνιμα και αναπαράγονται στα θαλάσσια οικοσυστήματα. Η εξάπλωσή τους επιταχύνθηκε μετά τις αρχές της δεκαετίας του 2000, περίοδο κατά την οποία παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας. Πολλά από τα είδη αυτά εισήλθαν στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και στη συνέχεια εξαπλώθηκαν προς δυσμάς, φτάνοντας πλέον μέχρι τη Γαλλία και την Ισπανία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το λεοντόψαρο (lionfish), το οποίο καταγράφηκε για πρώτη φορά στην ανατολική Μεσόγειο το 2012 και μέσα σε λίγα χρόνια επεκτάθηκε εντυπωσιακά προς τα δυτικά.
Κύπρος: Η πρώτη γραμμή της οικολογικής αλλαγής
Η Κύπρος, λόγω της γεωγραφικής της θέσης κοντά στη Διώρυγα του Σουέζ, ήταν από τις πρώτες περιοχές που βίωσαν τις επιπτώσεις της εισβολής αυτών των ειδών. Οι αλιείς διαπίστωσαν ότι παραδοσιακά εμπορικά ψάρια, όπως το μπαρμπούνι, μειώθηκαν αισθητά καθώς το λεοντόψαρο κατέλαβε μεγάλο μέρος του διαθέσιμου οικολογικού χώρου.
Παράλληλα, οι λαγοκέφαλοι (rabbitfish) καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες φυκιών από τον βυθό, καταστρέφοντας κρίσιμα ενδιαιτήματα που φιλοξενούσαν δεκάδες τοπικά είδη.
Μαζικοί θάνατοι μυδιών και κατάρρευση πληθυσμών
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στα ψάρια. Σύμφωνα με τον Ernesto Azzurro, στις ρηχές περιοχές της ανατολικής Μεσογείου έχει χαθεί περίπου το 93% των πληθυσμών μαλακίων. Ανάλογη είναι η εικόνα και στην Αδριατική Θάλασσα, όπου οι θερμοκρασίες του νερού ξεπέρασαν κατά περιόδους τους 30 βαθμούς Κελσίου, προκαλώντας μαζικούς θανάτους μυδιών. Από τη Βενετία έως το Μπάρι, οι άλλοτε πλούσιες μυδοκαλλιέργειες υπέστησαν τεράστιες απώλειες.
Όπως σημειώνει ο Ιταλός επιστήμονας, εάν δεν βρεθούν πληθυσμοί μυδιών με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις υψηλές θερμοκρασίες, το μέλλον τους στην Αδριατική δεν προδιαγράφεται αισιόδοξο.
Ορισμένα εισβολικά είδη αποτελούν κίνδυνο και για τον άνθρωπο
Πέρα από τις οικολογικές επιπτώσεις, αρκετά εισβολικά είδη εγκυμονούν και κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Ο λαγοκέφαλος (spotted puffer fish) περιέχει τετροδοτοξίνη, μία από τις ισχυρότερες φυσικές νευροτοξίνες, η οποία μπορεί να αποδειχθεί θανατηφόρα εάν καταναλωθεί. Το λεοντόψαρο διαθέτει δηλητηριώδη αγκάθια που μπορούν να προκαλέσουν ιδιαίτερα επώδυνα τσιμπήματα σε αλιείς και λουόμενους.
Η εμπορική αξιοποίηση ως πιθανή λύση
Καθώς η πλήρης εξάλειψη των ξενικών ειδών θεωρείται πλέον ανέφικτη, οι επιστήμονες εξετάζουν τρόπους περιορισμού των επιπτώσεων. Μία από τις προτάσεις είναι η εμπορική αξιοποίηση όσων ειδών είναι ασφαλή για κατανάλωση. Το λεοντόψαρο, για παράδειγμα, θεωρείται ιδιαίτερα ποιοτικό ψάρι και σε ορισμένες χώρες πωλείται σε υψηλές τιμές.
Οι επιστήμονες: Η εξάπλωση δεν μπορεί να αναστραφεί
Ο ζωολόγος Piero Genovesi Papik, από το Ανώτατο Ινστιτούτο Προστασίας και Περιβαλλοντικής Έρευνας της Ιταλίας (ISPRA), εκτιμά ότι είναι πλέον πολύ αργά για να αναστραφεί η εξάπλωση των εισβολικών ειδών στη Μεσόγειο. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι υπάρχουν αποτελεσματικά μέτρα που μπορούν να περιορίσουν την άφιξη νέων οργανισμών.
Ένα από αυτά είναι η αυστηρή εφαρμογή των διεθνών κανονισμών για την επεξεργασία των θαλάσσιων υδάτων έρματος (ballast water) των πλοίων, τα οποία μεταφέρουν μικροοργανισμούς και θαλάσσια είδη από μία περιοχή του κόσμου σε άλλη. Σύμφωνα με τον ίδιο, η σωστή εφαρμογή αυτών των μέτρων μπορεί να μειώσει την είσοδο νέων ξενικών ειδών κατά 95% έως 99%. Παράλληλα, σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η χρήση ειδικών αντιρρυπαντικών επιστρώσεων στα κύτη των πλοίων, ώστε να αποτρέπεται η μεταφορά οργανισμών που προσκολλώνται στις επιφάνειές τους.
Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής παραμένει η βασική λύση
Παρά τα επιμέρους μέτρα διαχείρισης, οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος περνά μέσα από τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής. «Γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε. Πρέπει να μειώσουμε τη χρήση των ορυκτών καυσίμων», επισημαίνει ο Papik, υπογραμμίζοντας ότι η επιτυχία αυτής της προσπάθειας προϋποθέτει διεθνή συνεργασία και κοινή πολιτική βούληση.
Η εικόνα της Μεσογείου μεταβάλλεται ήδη με πρωτοφανή ταχύτητα. Για τους επιστήμονες, το ζητούμενο πλέον δεν είναι αν οι αλλαγές θα συνεχιστούν, αλλά αν οι κοινωνίες θα προσαρμοστούν εγκαίρως ώστε να προστατεύσουν ό,τι εξακολουθεί να διατηρείται από τον μοναδικό φυσικό πλούτο της θάλασσας που επί χιλιάδες χρόνια αποτέλεσε λίκνο πολιτισμών και πηγή ζωής για εκατομμύρια ανθρώπους.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
