Όταν κάτι πηγαίνει στραβά, ο ανθρώπινος εγκέφαλος καλείται να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα: έφταιξε η δική μας απόφαση ή απλώς σταθήκαμε άτυχοι; Η απάντηση δεν επηρεάζει μόνο το πώς ερμηνεύουμε αυτό που συνέβη, αλλά και το αν θα αλλάξουμε τη συμπεριφορά μας την επόμενη φορά. Μια νέα μελέτη ερευνητών του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης εντόπισε δύο εγκεφαλικά κυκλώματα που φαίνεται να συνεργάζονται για να κάνουν ακριβώς αυτή τη δουλειά. Το πρώτο εκτιμά πόσο ελέγξιμη είναι μια κατάσταση και το δεύτερο χρησιμοποιεί αυτή την εκτίμηση για να καθορίσει πόσο βάρος θα δώσει ο εγκέφαλος σε ένα αποτέλεσμα κατά τη διαδικασία της μάθησης. Η μελέτη, με επικεφαλής τον Yanhe Liu, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Neuron στις 21 Αυγούστου 2026 και βασίστηκε σε συνδυασμό λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI) και διακρανιακής μαγνητικής διέγερσης (TMS).
Ο εγκέφαλος προσπαθεί πρώτα να καταλάβει αν «φταίμε» εμείς
Για να μελετήσουν αυτή τη διαδικασία, οι ερευνητές έβαλαν 22 υγιείς ενήλικες σε έναν ιδιαίτερα ισχυρό μαγνητικό τομογράφο 7 Tesla. Οι συμμετέχοντες έβλεπαν στην οθόνη ένα σύνολο από μπλε και πορτοκαλί κουκκίδες και έπρεπε να αποφασίσουν ποιο χρώμα ήταν περισσότερο. Παράλληλα, δήλωναν πόσο σίγουροι ήταν για κάθε απάντησή τους. Στη συνέχεια λάμβαναν ενημέρωση για το αν είχαν απαντήσει σωστά. Το σημαντικό στοιχείο ήταν ότι η αξιοπιστία αυτής της ενημέρωσης άλλαζε. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανατροφοδότηση αντανακλούσε την πραγματική τους απόδοση στο 90% των δοκιμών. Σε άλλες, αυτό συνέβαινε μόλις στο 10%, ενώ το υπόλοιπο αποτέλεσμα καθοριζόταν τυχαία.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ανακαλούνται 5 διαφορετικοί τύποι ψωμιού – Το σοβαρό λάθος στη διαδικασία παραγωγής και συσκευασίας που ανέδειξαν οι έλεγχοι
Οι συμμετέχοντες δεν γνώριζαν εξαρχής σε ποια κατάσταση βρίσκονταν. Έπρεπε να το συμπεράνουν σταδιακά, παρατηρώντας τα αποτελέσματα που λάμβαναν. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλός τους έπρεπε να μάθει αν οι επιτυχίες και οι αποτυχίες τους αντανακλούσαν πραγματικά τις δικές τους επιλογές ή αν ήταν σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα τύχης.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Διαλειμματική νηστεία – Ανατροπή: Σε αυτήν την ηλικία όχι μόνο δεν ωφελεί αλλά συνδέεται και με ταχύτερη αύξηση των χρόνιων νοσημάτων
Στο επίκεντρο της διαδικασίας βρέθηκε ο ραχιαίος-έσω προμετωπιαίος φλοιός (dorsomedial prefrontal cortex – dmPFC), μια περιοχή του εγκεφάλου που βρίσκεται στο επάνω-μεσαίο τμήμα του μετωπιαίου λοβού. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η δραστηριότητα της περιοχής συνδεόταν ταυτόχρονα με την αυτοπεποίθηση των συμμετεχόντων για τις αποφάσεις τους, την εκτίμησή τους για το κατά πόσο μπορούσαν να ελέγξουν ένα αποτέλεσμα και την απόφασή τους για το αν ένα αποτέλεσμα προκλήθηκε από τη δική τους απόδοση ή από την τύχη.
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα ήταν ο τρόπος με τον οποίο η βεβαιότητα επηρέαζε την ερμηνεία μιας αποτυχίας. Όταν κάποιος ήταν πολύ σίγουρος για την απάντησή του αλλά λάμβανε ένα απρόσμενα αρνητικό αποτέλεσμα, ήταν πιθανότερο να θεωρήσει ότι το αποτέλεσμα οφειλόταν στην τύχη ή σε κάποιον εξωτερικό παράγοντα. Όταν ήταν λιγότερο βέβαιος, ήταν πιθανότερο να θεωρήσει ότι το αποτέλεσμα αντανακλούσε τη δική του απόδοση. Αυτό σημαίνει ότι ο εγκέφαλος δεν αντιμετωπίζει μια επιτυχία ή μια αποτυχία ως απλή πληροφορία. Προσπαθεί πρώτα να αποφασίσει πόσο πραγματικά σχετίζεται η δική μας συμπεριφορά με αυτό που συνέβη.
Ένα δεύτερο κύκλωμα αποφασίζει αν αξίζει να «κρατήσουμε το μάθημα»
Η διαδικασία όμως δεν σταματά εκεί. Οι ερευνητές εντόπισαν ένα δεύτερο κύκλωμα, το οποίο συνδέει διαφορετική περιοχή του προμετωπιαίου φλοιού με περιοχές του μέσου εγκεφάλου που σχετίζονται με τη σηματοδότηση της ντοπαμίνης. Το κύκλωμα αυτό φαίνεται να χρησιμοποιεί την εκτίμηση για το πόσο ελέγξιμη ήταν μια κατάσταση, προκειμένου να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιδρά στην ανατροφοδότηση και μαθαίνει από αυτήν.
Έτσι, αν ο εγκέφαλος θεωρήσει ότι μια επιτυχία προήλθε από μια σωστή επιλογή, το αποτέλεσμα μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη αξία ως πληροφορία για το μέλλον. Αντίθετα, όταν θεωρεί ότι ένα αποτέλεσμα ήταν ουσιαστικά τυχαίο, το «μάθημα» από αυτό μειώνεται. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος δεν μαθαίνει το ίδιο από όλα όσα μας συμβαίνουν. Πριν αποφασίσει τι πρέπει να αλλάξει την επόμενη φορά, προσπαθεί να καταλάβει αν αυτό που συνέβη ήταν πραγματικά υπό τον έλεγχό μας.
Οι ερευνητές «παρέμβαλλαν» προσωρινά στη λειτουργία της περιοχής
Για να διαπιστώσουν αν ο dmPFC απλώς συσχετιζόταν με τη διαδικασία ή αν είχε πραγματικά αιτιώδη ρόλο, οι ερευνητές πραγματοποίησαν ένα δεύτερο πείραμα σε 20 συμμετέχοντες. Χρησιμοποίησαν διακρανιακή μαγνητική διέγερση (TMS), μια μη επεμβατική τεχνική που μπορεί προσωρινά να μεταβάλει τη δραστηριότητα μιας συγκεκριμένης περιοχής του εγκεφάλου. Όταν η δραστηριότητα του dmPFC διαταράχθηκε, οι συμμετέχοντες χρειάζονταν περισσότερο χρόνο για να καταλάβουν αν η ανατροφοδότηση που λάμβαναν αντανακλούσε πραγματικά την απόδοσή τους ή ήταν σε μεγάλο βαθμό τυχαία. Η βασική τους απόδοση στο τεστ, ωστόσο, δεν επηρεάστηκε, ούτε άλλαξε η αυτοπεποίθησή τους.
Το εύρημα αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι ο συγκεκριμένος εγκεφαλικός μηχανισμός δεν είναι υπεύθυνος απλώς για το αν κάποιος θα δώσει σωστή ή λανθασμένη απάντηση. Συμβάλλει σε ένα πιο σύνθετο επίπεδο επεξεργασίας: στην κατανόηση του αν ένα αποτέλεσμα πρέπει να αποδοθεί σε εμάς ή σε εξωτερικές συνθήκες και, επομένως, αν πρέπει να αλλάξουμε τη συμπεριφορά μας.
Γιατί έχει σημασία η διάκριση ανάμεσα στον έλεγχο και την τύχη
Η ικανότητα να ξεχωρίζουμε τι μπορούμε να ελέγξουμε από αυτό που δεν μπορούμε είναι θεμελιώδης για την προσαρμογή μας. Αν ένας άνθρωπος αποδίδει μια αποτυχία αποκλειστικά στον εαυτό του, ενώ στην πραγματικότητα το αποτέλεσμα καθορίστηκε από εξωτερικούς παράγοντες, μπορεί να προσπαθεί να διορθώσει κάτι που δεν χρειαζόταν διόρθωση. Αντίστροφα, αν αποδίδει συνεχώς στη «δύσκολη τύχη» ένα αποτέλεσμα που προκλήθηκε από τις δικές του επιλογές, μπορεί να χάσει μια σημαντική ευκαιρία να μάθει από το λάθος του. Ακριβώς αυτή η διάκριση φαίνεται να αποτελεί αντικείμενο συνεχούς υπολογισμού από τον εγκέφαλο.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι τα ευρήματα θα μπορούσαν στο μέλλον να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση καταστάσεων στις οποίες η αντίληψη του ελέγχου ή η απόδοση αιτιότητας μπορεί να διαταράσσεται, όπως η κατάθλιψη, το άγχος και η σχιζοφρένεια. Ωστόσο, η συγκεκριμένη μελέτη δεν εξέτασε ανθρώπους με αυτές τις διαγνώσεις και δεν αποτελεί μελέτη θεραπείας. Οι ίδιοι οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα πριν εξαχθούν κλινικά συμπεράσματα.
Μικρή μελέτη, σημαντικό ερώτημα
Παρά τη σημασία των ευρημάτων, η έρευνα έχει περιορισμούς. Το πείραμα της απεικόνισης περιλάμβανε μόλις 22 άτομα, ενώ το πείραμα TMS 20. Επιπλέον, σημαντικό μέρος της ανάλυσης βασίστηκε στις δηλώσεις των συμμετεχόντων σχετικά με το πόσο σίγουροι ήταν για τις αποφάσεις τους. Επομένως, τα αποτελέσματα δεν σημαίνουν ότι οι επιστήμονες έχουν πλέον εντοπίσει ένα «κέντρο ελέγχου» του εγκεφάλου ή ότι δύο συγκεκριμένα κυκλώματα εξηγούν από μόνα τους την ανθρώπινη αίσθηση ελέγχου.
Δείχνουν, όμως, κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: ο εγκέφαλος φαίνεται να διαθέτει ένα εξειδικευμένο σύστημα που αξιολογεί διαρκώς αν αυτό που μας συμβαίνει βρίσκεται πραγματικά στα χέρια μας και, στη συνέχεια, χρησιμοποιεί αυτή την εκτίμηση για να αποφασίσει από ποια εμπειρία αξίζει να μάθουμε.
Και ίσως αυτό εξηγεί γιατί δύο άνθρωποι μπορούν να βιώσουν ακριβώς την ίδια αποτυχία, αλλά να βγάλουν από αυτήν εντελώς διαφορετικό συμπέρασμα: ο ένας να σκεφτεί «πρέπει να αλλάξω κάτι», ενώ ο άλλος «δεν μπορούσα να κάνω τίποτα». Ο εγκέφαλος, όπως δείχνει η νέα μελέτη, προσπαθεί πρώτα να αποφασίσει ποια από τις δύο ερμηνείες είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα.
Επιστημονική τεκμηρίωση:
Two prefrontal-subcortical circuits estimate controllability and reflect its impact on learning | Journal: Neuron, Volume 115, January 20, 2027, Pages 1-15 | DOI: https://doi.org/10.1016/j.neuron.2026.07.029
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Ευρωπαϊκό μπλόκο σε οικιακή συσκευή λόγω σοβαρού κινδύνου ηλεκτροπληξίας και τραυματισμού (φωτογραφία)
- Νέος συναγερμός για πιθανή δηλητηρίαση παιδιών από γρανίτες – Ανακαλούνται δημοφιλή προϊόντα σε 4 γεύσεις
- Υγρά μαντηλάκια: Γιατί δεν πρέπει να καθαρίζουμε ΠΟΤΕ με αυτά σανίδες κοπής, μαχαίρια και μαγειρικά σκεύη
- Πώς θα καταλάβετε αν έχετε μολυνθεί από τον ιό του Δυτικού Νείλου – Αιχμές για κενά στην πρόληψη από τον ΙΣΑ
- Νοθευμένο μέλι σε μεγάλη αλυσίδα σούπερ μάρκετ – Τι αποκάλυψε ο κρατικός έλεγχος
