PPWR εδώ, PPWR εκεί, PPWR και παραπέρα! Του Δρ. Φραγκίσκου Γαΐτη* Βιολόγου-Μικροβιολόγου τροφίμων
ΟΚ το καταλάβαμε ο νέος Ευρωπαϊκός Κανονισμός για τις Συσκευασίες και τα Απόβλητα Συσκευασίας (PPWR), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ και εφαρμόζεται σταδιακά από τον Αύγουστο του 2026, αποτελεί το next big thing που θα μας συνοδεύσει, ως πρωτοσέλιδο, τουλάχιστον μέχρι το 2030, και όχι αδίκως, καθώς φέρνει επαναστατικές αλλαγές στο χώρο της συσκευασίας γενικώς και στον κλάδο των τροφίμων ειδικότερα.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Φονικά ζυμαρικά: 46χρονη έδειξε στο Facebook τα μολυσμένα τορτελίνια που έφαγε λίγες ώρες πριν πεθάνει
Με κύριο στόχο τη δραστική μείωση των απορριμμάτων και την ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας, προβλέπει:
- α. απαγόρευση επικίνδυνων χημικών [«αιώνια χημικά» (PFAS)].
- β. υποχρεωτική ανακυκλωσιμότητα: το 100% των συσκευασιών τροφίμων στην αγορά της ΕΕ πρέπει να είναι πλήρως ανακυκλώσιμο, έως το 2030.
- γ. υποχρεωτική ελαχιστοποίηση του μεγέθους των συσκευασιών.
- δ. υποχρεωτικά ποσοστά χρήσης ανακυκλωμένου πλαστικού, με εξαίρεση τις πολύ ευαίσθητες κατηγορίες, όπως οι βρεφικές τροφές
- ε. ενθάρρυνση λύσεων επαναπλήρωσης
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Σοκολατάκια: Ανακαλούνται περισσότερα από 6.200 τεμάχια – Ανάκληση στην υψηλότερη κατηγορία κινδύνου
Για τις επιχειρήσεις τροφίμων, η μετάβαση απαιτεί επανασχεδιασμό των υλικών και η πρόκληση έγκειται στο να γίνουν οι συσκευασίες πιο πράσινες, χωρίς όμως να επηρεαστεί η ασφάλεια των τροφίμων και η διάρκεια ζωής τους.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ανάκληση μαμούθ 760.536 συσκευασίων γάλακτος – 3η ανάκληση για την εταιρεία σε λιγότερο από δύο χρόνια
Εξέλιξη νομοθεσίας και αναλυτικών μεθόδων
Η νομοθεσία και οι αναλυτικές μέθοδοι στις συσκευασίες τροφίμων εξελίχθηκαν παράλληλα, με την αυστηροποίηση των νόμων να οδηγεί σε τεχνολογικά άλματα ανάλυσης και αντιστρόφως.
Νομοθεσία: Από τη θέσπιση των πρώτων βασικών οδηγιών για υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα, περάσαμε στον Κανονισμό (ΕΚ) 1935/2004, ο οποίος ορίζει ρητά ότι κανένα υλικό δεν πρέπει να μεταφέρει συστατικά στα τρόφιμα σε ποσότητες που κινδυνεύουν να βλάψουν την ανθρώπινη υγεία ή να αλλοιώσουν τη γεύση και τη σύστασή τους. Το 2006 o Κανονισμός (ΕΚ) 2023/2006, περι Ορθής Βιομηχανικής Πρακτικής (GMP), καθιέρωσε την υποχρέωση για συστήματα ποιοτικού ελέγχου σε όλα τα στάδια παραγωγής της συσκευασίας ενώ ο Κανονισμός για τα πλαστικά (EE) 10/2011, έφερε επανάσταση εισάγοντας τη «Θετική Λίστα» επιτρεπόμενων ουσιών και καθορίζοντας συγκεκριμένα Όρια Ειδικής Μετανάστευσης (SML) για εκατοντάδες χημικές ενώσεις. Και φτάσαμε στο σήμερα με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2025/40 (PPWR) όπου μετατίθεται το βάρος από την απλή χημική ασφάλεια στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα και την κυκλικότητα.
Αναλυτικές μέθοδοι: Καθώς η νομοθεσία μείωνε τα επιτρεπόμενα όρια ουσιών, τα εργαστήρια έπρεπε να αναπτύξουν μεθόδους ικανές να ανιχνεύουν απειροελάχιστες ποσότητες (από ppm, σε ppb). Έτσι, από την εποχή της «υγρής χημείας» όπου οι έλεγχοι βασίζονταν κυρίως στην ολική μετανάστευση ουσιών από τη συσκευασία σε απλούς προσομοιωτές τροφίμων, περάσαμε στην εποχή της αέριας και υγρής χρωματογραφίας σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας (GC-MS και LC-MS) η οποία επέτρεψε την ταυτοποίηση συγκεκριμένων μορίων (π.χ. φθαλικοί εστέρες, δισφαινόλη Α – BPA). Τα τελευταία χρόνια η προσοχή έχει στραφεί στις NIAS [Non Intentionally Added Substances] δηλαδή πρόδρομες ενώσεις, παραπροϊόντα αντιδράσεων ή προσμίξεις, όπου η ανίχνευσή τους απαιτεί πλέον φασματομετρία μάζας υψηλής ευκρίνειας (HRMS) και μη στοχευμένη (non targeted) ανάλυση. Με τη νέα πραγματικότητα του PPWR θα απαιτηθούν εξειδικευμένες στοχευμένες αναλύσεις εξαιρετικά χαμηλών ορίων για PFAS, ενώ η υποχρεωτική εισαγωγή ανακυκλωμένων πλαστικών θα απαιτήσει νέες μεθόδους ελέγχου για την ανίχνευση επιμολύνσεων από την προηγούμενη χρήση των υλικών.
Πεδίο δόξης λαμπρό λοιπόν για τις επιχειρήσεις παραγωγής υλικών συσκευασίας τροφίμων και τις επιχειρήσεις χρήστες, οι οποίες ανάλογα με την ταχύτητα ανταπόκρισης τους μπορεί να μετατρέψουν τη νομοθετική συμμόρφωση σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Πεδίο δόξης λαμπρό και για τις κατασκευάστριες εταιρίες εργαστηριακού εξοπλισμού καθώς και για τα αναλυτικά εργαστήρια που θα σπεύσουν να αναπτύξουν και να διαπιστεύσουν, τις κατάλληλες μεθοδολογίες.
Ο καταναλωτής;;;
Παρακολούθησα ένα πολύ ενδιαφέρον workshop τον Ιούνιο του 2026, το οποίο συνδιοργανώθηκε από το Science Me – George Gourgouletis και τα εργαστήρια Tsakalidis Analysis & Testing και μου έκανε εντύπωση το πόσο αφοσιωμένοι στο στόχο της ασφάλειας των υλικών συσκευασίας τροφίμων είναι όλοι οι εμπλεκόμενοι στην αλυσίδα: ΣΥ.ΒΙ.Π.Υ.Σ., επιχειρήσεις παραγωγής υλικών συσκευασίας, επιχειρήσεις τροφίμων, αναλυτικά εργαστήρια, ακαδημαϊκή κοινότητα. Και αυτό είναι καθησυχαστικό για την ασφάλεια των συσκευασιών και των προϊόντων διατροφής, τουλάχιστον ως προς την συσκευασία τους. Και εν συνεχεία αναρωτήθηκα: ο καταναλωτής τί καταλαβαίνει από όλα αυτά;
Αυθορμήτως η απάντηση που μου έρχεται στο μυαλό είναι: τίποτα, nada, nothing, rien….άντε ίσως μια αίσθηση ότι κάποιοι κάτι κάνουν για να προστατέψουν την υγεία του (και ολίγον από το περιβάλλον). Όσο άρτια και νομοθετικά συμμορφούμενη να είναι μια συσκευασία, σε πιο βαθμό είναι εκπαιδευμένος ο καταναλωτής προκειμένου να αποφεύγει λάθη στο χειρισμό και τη χρήση συσκευασιών (κυρίως των πλαστικών συσκευασιών λόγω της ευρύτητας χρήσης τους) τα οποία θα μπορούσαν να βλάψουν την υγεία του και φυσικά να μηδενίσουν όλη την ανωτέρω αναφερόμενη προσπάθεια;
Βασική αρχή: Η μετανάστευση χημικών ουσιών από πλαστικά σε τρόφιμα εξαρτάται από τέσσερις παράγοντες: θερμότητα, χρόνος επαφής, τύπος τροφίμου και φθορά του υλικού.
- Θερμότητα: η θέρμανση (μικροκύματα, φούρνος, ζεστό φαγητό) αυξάνει τη διάχυση μορίων από το πλαστικό στο τρόφιμο καθώς χαλαρώνει η δομή του πλαστικού και απελευθερώνει πρόσθετα όπως πλαστικοποιητές και σταθεροποιητές.
- Λιπαρά και όξινα τρόφιμα σε ακατάλληλα πλαστικά: τα λιπαρά τρόφιμα διαλύουν ευκολότερα λιποδιαλυτές ουσίες όπως φθαλικές ενώσεις, ενώ τα όξινα αυξάνουν την αποικοδόμηση του υλικού.
- Χρόνος επαφής: όσο περισσότερο μένει το τρόφιμο στο δοχείο, τόσο αυξάνεται η μετανάστευση.
- Φθορά – χαράξεις – παλαίωση: η μηχανική φθορά (μικρορωγμές) αυξάνει την επιφάνεια επαφής και απελευθερώνει μικροσωματίδια και πρόσθετα.
Επαναχρησιμοποίηση πλαστικών συσκευασιών:
Α. Πλαστικά μπουκάλια νερού, αναψυκτικών, χυμών και διαφανών δοχείων για έτοιμα γεύματα ή σάλτσες (PET – Polyethylene Terephthalate): είναι σχεδιασμένα για μια χρήση. Η δομή τους υποβαθμίζεται γρήγορα και η επαναχρησιμοποίηση αυξάνει τη μετανάστευση ολιγομερών PET και άλλων ουσιών, ειδικά μετά από έκθεση σε θερμότητα ή φθορά.
Β. Τάπερ, μπουκάλια πολλαπλών χρήσεων [PP (Polyethylene) / PE (Polypropylene)]: Είναι ασφαλή για επαναχρησιμοποίηση όσο παραμένουν άθικτα. Αν εμφανιστούν γρατζουνιές, θολότητα, παραμόρφωση, πρέπει να απορρίπτονται.
Γ. Πιάτα και ποτήρια μιας χρήσης και κουτιά take-away [PS (Polysterene)]: Είναι σχεδιασμένα για μια χρήση. Το πολυστυρένιο μπορεί να απελευθερώσει στυρένιο, μια χημική ουσία που έχει ταξινομηθεί ως πιθανώς καρκινογόνος για τον άνθρωπο. Επιπλέον, το υλικό φθείρεται, χαράσσεται και σπάει εύκολα, επιτρέποντας τον εγκλωβισμό μικροβίων που δεν απομακρύνονται με το πλύσιμο.
Δ. Βιοπλαστικά [PLA (Polylactic Acid)]: Είναι σχεδιασμένα για μια χρήση. Τo PLA είναι ένα ασφαλές και οικολογικό υλικό για την πρώτη του χρήση, αλλά η δομή του δεν είναι φτιαγμένη για να αντέχει στον χρόνο και στο πλύσιμο όπως τα κλασικά πλαστικά.
Οι ουσίες που μπορεί να μεταναστεύσουν όπως φθαλικές ενώσεις, BPA, ολιγομερή PET, PP, PE, σταθεροποιητές, αντιοξειδωτικά, χρωστικές, ακούσια προστιθέμενες ουσίες (NIAS), έχουν συνδεθεί με ενδοκρινικές διαταραχές, μεταβολικές επιδράσεις, τοξικότητα αναπαραγωγής και οξειδωτικό στρες και γι’ αυτό η επαναχρησιμοποίηση πλαστικών συσκευασιών, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται «ελαφρά τη καρδία».
Πρακτικές οδηγίες για ασφαλή χρήση πλαστικών
- Δεν βάζουμε πλαστικό δοχείο στο φούρνο μικροκυμάτων, εκτός αν είναι ρητά πιστοποιημένο.
- Πετάμε τάπερ που είναι χαραγμένο, θολό ή κιτρινισμένο, με μυρωδιά που δεν φεύγει, με παραμόρφωση από θερμότητα, με χαλαρό καπάκι ή φθαρμένα σημεία.
- Δεν αποθηκεύουμε φαγητό σε πλαστικό όταν είναι ζεστό, γιατί η θερμότητα αυξάνει τη μετανάστευση (έως και 100 φορές σε ορισμένα υλικά).
- Δεν επαναχρησιμοποιούμε PET μπουκάλια ούτε τους πλαστικούς περιέκτες από take away.
- Δεν τρώμε με μαχαιροπίρουνο /δεν κόβουμε φαγητό μέσα στο πλαστικό καθώς προκαλούνται χαράξεις οπότε αυξάνεται η επιφάνεια επαφής και η απελευθέρωση μικροσωματιδίων, πρόσθετων, σταθεροποιητών και ολιγομερών.
- Αποφεύγουμε μακροχρόνια αποθήκευση υγρών σε πλαστικό.
- Ελέγχουμε πάντα τη σήμανση (PP 5, HDPE 2 είναι οι ασφαλέστερες επιλογές).
- Αποφεύγουμε την έκθεση στον ήλιο καθώς η υπεριώδης ακτινοβολία υποβαθμίζει το υλικό.
* Ο Δρ. Φραγκίσκος Γαΐτης εργάζεται στον ΕΦΕΤ και στο παρόν κείμενο εκφράζει προσωπικές απόψεις.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Τα αντιβιοτικά «σκότωσαν» τη Mercosur – Μπλόκο από σήμερα στην εισαγωγή κρέατος, ψαριού και μελιού από τη Βραζιλία στην ΕΕ
- Εμφιαλωμένο νερό: Πασίγνωστη μάρκα ζητά 1,5 εκατ. ευρώ και επιχειρεί να φιμώσει ΜΜΕ για κριτική σε διαφήμισή της, αν και έχει χάσει ήδη 3 δίκες
- Ιός του Δυτικού Νείλου: Στους 24 οι νεκροί από το φονικό τσίμπημα – «Βράζει» η Αττική (πίνακες)
