© Cibum. Το περιεχόμενο και το φωτογραφικό υλικό του παρόντος δημοσιεύματος αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία του Cibum και δεν επιτρέπεται η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή ή διασκευή τους.
Η τετροδοτοξίνη (Tetrodotoxin, TTX), η ισχυρή νευροτοξίνη που είναι γνωστή από τις δηλητηριάσεις μετά την κατανάλωση λαγοκέφαλου, έχει εντοπιστεί και σε ελληνικά οστρακοειδή, ακόμη και σε συγκεντρώσεις πολλαπλάσιες των 44 μg TTX equivalents/kg. Πρόκειται για το επίπεδο κάτω από το οποίο η EFSA έχει εκτιμήσει ότι δεν αναμένονται δυσμενείς επιπτώσεις στον άνθρωπο. Οι αναφορές TTX σε δίθυρα της Ελλάδας και της Αγγλίας ήταν μεταξύ των δεδομένων που οδήγησαν στην έκδοση της επιστημονικής γνωμοδότησης της EFSA για τον κίνδυνο των τετροδοτοξινών στα θαλάσσια δίθυρα και γαστερόποδα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τώρα νέα επιστημονική μελέτη από τις ακτές της Γαλικίας στην Ισπανία, διευρύνει τον κατάλογο των θαλάσσιων οργανισμών στους οποίους ανιχνεύονται τετροδοτοξίνες, καταγράφοντας TTX σε μύδια, πεταλίδες, θαλάσσια σαλιγκάρια, abalones, ανεμώνες και καβούρια.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Γνωστά πατατάκια σε μεγάλα σούπερ μάρκετ: Επιστημονική ανάλυση και αξιολόγηση κινδύνου 30 προϊόντων από διεθνείς μάρκες
Τα ελληνικά δεδομένα προηγούνται χρονικά των νέων ευρημάτων. Η μελέτη των Vlamis και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Toxins, κατέγραψε TTX σε ελληνικά οστρακοειδή και χαρακτηρίστηκε ως η πρώτη αναφορά της συγκεκριμένης τοξίνης σε ελληνικά οστρακοειδή. Η έρευνα εκείνη ξεκίνησε από ευρήματα του επίσημου ελέγχου θαλάσσιων βιοτοξινών στην Ελλάδα το 2012. Σε μύδια από τον όρμο Βιστωνίδας–Λάγος στη Ροδόπη είχαν παρατηρηθεί ανεξήγητα θετικά αποτελέσματα σε βιοδοκιμές, με νευρική συμπτωματολογία στα πειραματόζωα. Οι επακόλουθες αναλύσεις με UPLC-MS/MS αποκάλυψαν τετροδοτοξίνες σε συγκεντρώσεις που έφταναν τα 222,9 μg/kg.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Χρήση ασπαρτάμης σε τρόφιμα και ποτά: Σε λίγες ημέρες η κρίσιμη γνωμοδότηση της EFSA – Τι μπορεί να αλλάξει στην ευρωπαϊκή βιομηχανία
Η αναδρομική εξέταση διατηρημένων ελληνικών δειγμάτων έδειξε ότι οι τετροδοτοξίνες υπήρχαν σε ελληνικά οστρακοειδή ήδη από το 2006. Στα δείγματα της περιόδου 2006-2012 καταγράφηκαν συγκεντρώσεις 61,0 έως 194,7 μg/kg. Η συγκεκριμένη δημοσίευση περιέγραψε αυτά τα ευρήματα ως την παλαιότερη αναφερόμενη ανίχνευση TTXs σε ευρωπαϊκά δίθυρα μαλάκια.
Στα ελληνικά δείγματα είχαν εντοπιστεί συγγενικές μορφές τετροδοτοξίνης η TTX, 4-epiTTX και η4,9-anhydroTTX. Η EFSA, εξετάζοντας αργότερα τα διαθέσιμα δεδομένα, κατέγραψε ότι η ελληνική έρευνα περιλάμβανε κυρίως μύδια (Mytilus galloprovincialis) και ορισμένα κυδώνια (Venus verrucosa). Στα μύδια του 2012 οι συγκεντρώσεις TTXs κυμάνθηκαν μεταξύ 0,0462 και 0,203 mg/kg στον πεπτικό αδένα, ενώ σε ένα δείγμα ολόκληρης σάρκας μετρήθηκαν 0,179 mg/kg. Η νέα ισπανική μελέτη παραπέμπει ειδικά στα ελληνικά κυδώνια, αναφέροντας συνολική συγκέντρωση 195 μg TTX equivalents/kg, με TTX, 4-epiTTX και 4,9-anhydroTTX. Η τιμή αυτή είναι περίπου 4,4 φορές μεγαλύτερη από τα 44 μg/kg της EFSA.
Η ίδια νευροτοξίνη που συνδέεται με τον λαγοκέφαλο
Η τετροδοτοξίνη είναι ισχυρό νευροτοξικό αλκαλοειδές. Δρα στους τασεοελεγχόμενους διαύλους νατρίου των κυτταρικών μεμβρανών, εμποδίζοντας την είσοδο ιόντων νατρίου και διαταράσσοντας τη λειτουργία νευρικών και μυϊκών κυττάρων. Τα πρώτα συμπτώματα δηλητηρίασης μπορεί να περιλαμβάνουν αδυναμία, μυρμήγκιασμα στα χείλη, μούδιασμα και ζάλη. Μπορούν επίσης να εμφανιστούν ναυτία, έμετος, διάρροια και κοιλιακό άλγος. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις περιγράφονται παράλυση, καρδιακές αρρυθμίες, καρδιαγγειακή κατάρρευση και αναπνευστική ανεπάρκεια. Η νέα εργασία αναφέρει, με παραπομπή στην EFSA, ότι δόση 1,2 mg μπορεί να προκαλέσει θάνατο σε ενήλικα βάρους 60 κιλών.
Η TTX έχει συνδεθεί ιστορικά με ψάρια της οικογένειας Tetraodontidae, στην οποία ανήκουν είδη που μπορούν να συσσωρεύουν την τοξίνη. Η παρουσία της όμως δεν περιορίζεται σε αυτά. Έχει καταγραφεί σε γαστερόποδα, δίθυρα μαλάκια και άλλους θαλάσσιους οργανισμούς, γεγονός που έχει μεταφέρει την επιστημονική έρευνα από τις δηλητηριάσεις που συνδέονται με τετραοδοντόμορφα ψάρια στην ευρύτερη παρουσία των TTXs στο θαλάσσιο τροφικό πλέγμα.
Από την Ελλάδα στα νέα ευρήματα της Ισπανίας
Η νέα εργασία, στο Food Control, εξέτασε 195 δείγματα θαλάσσιων ασπόνδυλων από τις ακτές της Γαλικίας στη βορειοδυτική Ισπανία. Η Ισπανία διαθέτει ισχυρή εξαγωγική παρουσία στα αλιεύματα και τα θαλασσινά, με το 77% των ισπανικών εξαγωγών ψαριών και θαλασσινών το 2024 να κατευθύνεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και κύριους προορισμούς την Ιταλία, την Πορτογαλία και τη Γαλλία. Στην έρευνα συμπεριλήφθηκαν πέντε μεγάλες ομάδες οργανισμών: δίθυρα, κνιδόζωα, καρκινοειδή, εχινόδερμα και γαστερόποδα. Μεταξύ των ειδών που αναλύθηκαν ήταν μύδια, αχιβάδες, κυδώνια, στρείδια, ανεμώνες, καβούρια, γαρίδες, πεταλίδες, θαλάσσια σαλιγκάρια, abalones, αχινοί και αστερίες.
Από τα 195 δείγματα που εξετάστηκαν, στα 19, δηλαδή στο 9,7%, ανιχνεύθηκε τετροδοτοξίνη (TTX) ή κάποια συγγενική μορφή της. Η TTX βρέθηκε σε μύδι και σε διάφορα γαστερόποδα, ενώ στις πεταλίδες εντοπίστηκε και η συγγενική τοξίνη 11-deoxyTTX. Ορισμένα από τα ευρήματα καταγράφονται για πρώτη φορά: στην Ισπανία βρέθηκαν για πρώτη φορά μετρήσιμες ποσότητες τετροδοτοξινών σε μύδια, θαλάσσια σαλιγκάρια και πεταλίδες, ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο η TTX εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε abalone και στη θαλάσσια ανεμώνη Anemonia viridis. Οι ερευνητές αναφέρουν επίσης την πρώτη παγκόσμια καταγραφή TTX στο καβούρι Necora puber.
Οι πεταλίδες παρουσίασαν τη μεγαλύτερη συχνότητα ανίχνευσης, καθώς 11 από τα 27 δείγματα, περίπου το 40%, περιείχαν TTX ή/και τη συγγενική 11-deoxyTTX. Πρόκειται για την πρώτη καταγραφή τετροδοτοξινών σε πεταλίδες στην Ισπανία και την πρώτη καταγραφή TTX και 11-deoxyTTX στην ευρωπαϊκή πεταλίδα Patella vulgata. Τετροδοτοξίνη βρέθηκε επίσης σε ένα άγριο μύδι (Mytilus galloprovincialis) σε συγκέντρωση 16,2 μg/kg, σε τρία θαλάσσια αυτιά (Haliotis tuberculata) σε συγκεντρώσεις 16,2–22,4 μg/kg και σε δύο θαλάσσια σαλιγκάρια (Phorcus lineatus) με 10,9 και 12,1 μg/kg. Σε δύο από τα θετικά θαλάσσια αυτιά είχαν εντοπιστεί σε προηγούμενη έρευνα και παραλυτικές τοξίνες οστρακοειδών (PSTs), με τους ερευνητές να επισημαίνουν την πιθανή συνδυασμένη νευροτοξική δράση τους. Η υψηλότερη συγκέντρωση TTX μεταξύ αυτών των ευρημάτων καταγράφηκε σε ένα καβούρι Necora puber, με 40,8 μg/kg, κοντά στα 44 μg/kg που η EFSA έχει προσδιορίσει ως επίπεδο κάτω από το οποίο δεν αναμένονται δυσμενείς επιπτώσεις. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, είναι η πρώτη φορά που τετροδοτοξίνη καταγράφεται διεθνώς στο συγκεκριμένο είδος καβουριού.
Η θερμοκρασία και η εποχικότητα στα ελληνικά και ισπανικά δεδομένα
Η Ελλάδα εμφανίζεται στη νέα εργασία και στη συζήτηση για την εποχικότητα των TTXs. Οι συγγραφείς αναφέρουν προηγούμενες παρατηρήσεις από ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, όπου η παρουσία των τοξινών παρουσιάζει εποχικές μεταβολές. Στη βιβλιογραφία που εξετάζουν, θερμοκρασίες νερού 15-20°C έχουν συσχετιστεί με εποχική συσσώρευση TTX στα δίθυρα κατά τις θερμότερες περιόδους. Στη Γαλικία, τα περισσότερα θετικά δείγματα συλλέχθηκαν από τα μέσα Ιουνίου έως τον Οκτώβριο σε νερά θερμοκρασίας 16,5-19,5°C. Υπήρχαν όμως και θετικά δείγματα από τον Απρίλιο έως τις αρχές Ιουνίου σε χαμηλότερη θερμοκρασία, περίπου 12,9°C.
Τα ρηχά νερά και οι υψηλότερες θερμοκρασίες μπορεί να ευνοούν τη συσσώρευση TTXs, ενώ οι διαφορές που παρατηρήθηκαν μεταξύ οργανισμών από την ίδια περιοχή υποδεικνύουν πιθανή διαφοροποίηση της συσσώρευσης ανά είδος. Στην ελληνική μελέτη του 2015 είχε εξεταστεί πιθανή σύνδεση της παρουσίας TTXs με το μικροφύκος Prorocentrum minimum. Τα περιστατικά του 2012 στον όρμο Βιστωνίδας–Λάγος συνέπεσαν με την παρουσία του συγκεκριμένου οργανισμού στο θαλασσινό νερό. Η ίδια εργασία, ωστόσο, ανέφερε ότι στα παλαιότερα δείγματα δεν μπορούσε να τεκμηριωθεί σύνδεση μεταξύ των συγκεντρώσεων TTXs και του P. minimum λόγω των διαθέσιμων δεδομένων παρακολούθησης.
Τι είχε βρει η EFSA στα ελληνικά δείγματα
Η επιστημονική γνωμοδότηση της EFSA για τις TTXs περιλαμβάνει αναλυτικά τα ελληνικά δεδομένα. Μετά τα ευρήματα του 2012 εξετάστηκαν αναδρομικά 17 δείγματα από την περίοδο 2006-2012, αποτελούμενα από 16 μύδια και ένα κυδώνι. Οι συγκεντρώσεις στα δείγματα αυτά έφτασαν έως 0,092 mg/kg στον πεπτικό αδένα μυδιών, ενώ σε δείγμα ολόκληρης σάρκας μυδιού καταγράφηκαν 0,080 mg/kg. Στον πεπτικό αδένα του Venus verrucosa το άθροισμα των TTXs ήταν 0,177 mg/kg.
Το 2014 εξετάστηκαν επίσης μύδια από την ίδια θαλάσσια περιοχή κατά την περίοδο Απριλίου-Ιουλίου. Οι συγκεντρώσεις στην ολόκληρη σάρκα κυμάνθηκαν από 0,025 έως 0,043 mg/kg. Σε ξεχωριστή ομάδα δειγμάτων 15 μυδιών και ενός κυδωνιού που συλλέχθηκαν τυχαία τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2014 δεν ανιχνεύθηκαν TTXs. Τα δεδομένα δείχνουν επομένως ότι η παρουσία της TTX στα ελληνικά δίθυρα δεν ήταν ομοιόμορφη σε όλα τα δείγματα και όλες τις χρονικές περιόδους.
Τα 44 μg TTX equivalents/kg και οι ευρωπαϊκές καταγραφές
Η Ελλάδα δεν είναι η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα με συγκεντρώσεις υψηλότερες από το ασφαλές όριο της EFSA. Η νέα εργασία αναφέρει 541 μg TTX equivalents/kg σε ιταλικά μύδια, 253 μg/kg σε στρείδια από το Ηνωμένο Βασίλειο, 253 μg TTX equivalents/kg σε στρείδια από την Ολλανδία και 195 μg TTX equivalents/kg σε κυδώνια από την Ελλάδα.
Μέχρι το 2025, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία που παραθέτει η νέα μελέτη, TTXs είχαν αναφερθεί σε δίθυρα από επτά ευρωπαϊκές χώρες: Ελλάδα, Ιταλία, Γαλλία, Ολλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία και Ηνωμένο Βασίλειο. Παρά τις καταγραφές συγκεντρώσεων πάνω από τα 44 μg/kg, η εργασία αναφέρει ότι δεν είχαν καταγραφεί στην Ευρώπη δηλητηριάσεις από TTX που να έχουν αποδοθεί σε κατανάλωση δίθυρων μαλακίων.
Η ισπανική έρευνα προσθέτει πλέον νέα είδη στον κατάλογο των οργανισμών που μπορούν να περιέχουν TTXs και καταγράφει τη μεγαλύτερη συχνότητα θετικών αποτελεσμάτων στα γαστερόποδα. Οι ερευνητές ζητούν περαιτέρω παρακολούθηση για τη συχνότητα εμφάνισης των TTXs, τις χρονικές μεταβολές τους και τη σχέση τους με τις περιβαλλοντικές συνθήκες, ιδιαίτερα υπό τις μεταβολές της θερμοκρασίας των θαλάσσιων υδάτων.
Πηγές:
- https://www.mdpi.com/2072-6651/7/5/1779
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S095671352600592X?via%3Dihub
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
