Όταν σκέφτεται κανείς τις χρωστικές ουσίες στα τρόφιμα, η σκέψη πηγαίνει συνήθως στα επεξεργασμένα προϊόντα, τα αναψυκτικά ή τα γλυκίσματα. Κι όμως, οι ουσίες αυτές βρίσκουν τον δρόμο τους ακόμα και σε μία από τις πλέον δημοφιλείς και θρεπτικές επιλογές της διατροφής μας: τα ψάρια.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Η «εισβολή» του Σκλαβενίτη στο έτοιμο φαγητό πιέζει την εστίαση – Πιθανώς να δούμε λουκέτα, λέει ο Ι. Δαβερώνης
Στην υδατοκαλλιέργεια συναντώνται ουσίες με εντελώς διαφορετικό καθεστώς και χρήση. Στις ιχθυοτροφές σολομού και πέστροφας μπορούν να χρησιμοποιούνται εγκεκριμένες χρωστικές, όπως η ασταξανθίνη, που επηρεάζουν το χρώμα της σάρκας. Οι ευρωπαϊκοί έλεγχοι αναζητούν παράλληλα συνθετικές ενώσεις χωρίς εγκεκριμένη χρήση σε ψάρια που προορίζονται για κατανάλωση, μεταξύ των οποίων το πράσινο του μαλαχίτη (malachite green), το crystal violet, το brilliant green και η Basic Blue 7.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ελλάδα: Υπερβάσεις φυτοφαρμάκων σε λάχανο, φράουλες και πιπέρι σύμφωνα με το ΥΠΑΑΤ
Οι τελευταίες ουσίες δεν χρησιμοποιούνται κατ’ ανάγκη για να κάνουν ένα ψάρι πιο ελκυστικό. Ορισμένες τριαρυλομεθανικές χρωστικές έχουν μελετηθεί για αντιμυκητιακές και αντιμικροβιακές ιδιότητες, γεγονός που εξηγεί την πιθανή χρήση τους στην εκτροφή. Άλλες μπορούν να φτάσουν στο υδάτινο περιβάλλον από βιομηχανικές δραστηριότητες. Έτσι, η ανίχνευση καταλοίπου στη σάρκα δεν αποδεικνύει από μόνη της εάν προηγήθηκε σκόπιμη χορήγηση ή περιβαλλοντική επιμόλυνση.
Ένα ιδιαίτερα πρόσφατο περιστατικό καταγράφηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2026 μέσω του ευρωπαϊκού συστήματος RASFF. Η Ελβετία κοινοποίησε την ανίχνευση Basic Blue 7 σε ιριδίζουσα πέστροφα (Oncorhynchus mykiss) προέλευσης Ηνωμένου Βασιλείου, έπειτα από συνοριακό έλεγχο. Η συγκέντρωση ήταν 3,2 μg/kg και η υπόθεση καταχωρίστηκε ως information notification for attention, με τον κίνδυνο να χαρακτηρίζεται «potentially serious» και την πληροφορία να προωθείται στον προορισμό.
Η Basic Blue 7, με αριθμό CAS 2390-60-5, είναι γνωστή ως Victoria Pure Blue BO και ανήκει στις συνθετικές τριαρυλομεθανικές χρωστικές. Έχει βιομηχανικές εφαρμογές και δεν αποτελεί εγκεκριμένη κτηνιατρική θεραπεία για ψάρια παραγωγής τροφίμων. Η παρουσία της σε ψάρια είχε καταγραφεί ήδη από το 2010, όταν εντοπίστηκε σε pangasius (Pangasius bocourti) που είχε εισαχθεί από το Βιετνάμ και το περιστατικό κοινοποιήθηκε στην Ευρώπη μέσω RASFF.
Η EFSA αξιολόγησε την Basic Blue 7 και διαπίστωσε στοιχεία σύνδεσης της ουσίας με DNA και ενδείξεις γονοτοξικότητας από υπολογιστικά μοντέλα. Την κατέταξε στην ομάδα Ι, για την οποία χρησιμοποιείται toxicological screening value 0,0025 μg ανά κιλό σωματικού βάρους ημερησίως κατά την αξιολόγηση πιθανών Reference Points for Action. Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει ουσίες με άμεσες ενδείξεις γονοτοξικότητας, σχετική δομική προειδοποίηση ή ανεπαρκή δεδομένα.
Πολύ μεγαλύτερο ιστορικό ελέγχων υπάρχει για το πράσινο του μαλαχίτη (malachite green). Στον οργανισμό του ψαριού μετατρέπεται σε leucomalachite green, λιπόφιλο μεταβολίτη που μπορεί να παραμένει στους ιστούς περισσότερο από την αρχική ουσία. Η EFSA εξέτασε δεδομένα από περισσότερα από 21.000 στοχευμένα δείγματα προϊόντων υδατοκαλλιέργειας της περιόδου 2002–2014 και κατέγραψε 548 μη συμμορφούμενα αποτελέσματα, ενώ στο RASFF είχαν καταχωριστεί 135 σχετικές κοινοποιήσεις.
Η τοξικολογική εικόνα του malachite green είναι καλύτερα μελετημένη. Η EFSA έχει αναφέρει ότι τόσο το malachite green όσο και το leucomalachite green προκάλεσαν σχηματισμό προσθηκών DNA σε πειραματόζωα και μικροπυρήνων σε ποντίκια, ενώ το leucomalachite green προκάλεσε μεταλλάξεις και αύξηση ηπατοκυτταρικών αδενωμάτων και καρκινωμάτων σε θηλυκά ποντίκια. Με βάση τα διαθέσιμα πειραματικά δεδομένα, η EFSA θεώρησε και τις δύο ουσίες γονοτοξικές in vivo και καρκινογόνες.
Οι έλεγχοι έχουν οδηγήσει και σε ανακλήσεις. Τον Μάιο του 2022 η Food Safety Authority of Ireland απέσυρε παρτίδα κατεψυγμένης κόκκινης τιλάπιας από το Βιετνάμ, επειδή ανιχνεύθηκαν malachite green και leucomalachite green. Η ιρλανδική αρχή ανέφερε ότι δεν αναμενόταν οξύς κίνδυνος από την κατανάλωση, αλλά συνέστησε να μην καταναλωθεί το προϊόν λόγω του δυνητικού κινδύνου που συνδέεται με μακροχρόνια, επαναλαμβανόμενη έκθεση στις συγκεκριμένες ουσίες.
Τον Δεκέμβριο του 2025 καταγράφηκε ακόμη ένα περιστατικό με leucomalachite green, όταν η Freshline AS ανακάλεσε στη Νορβηγία κατεψυγμένες γαρίδες vannamei προέλευσης Βιετνάμ, μετά από εύρημα σε επίσημο έλεγχο της Νορβηγικής Αρχής Ασφάλειας Τροφίμων. Το συμβάν ακολούθησε άλλες ανακλήσεις προϊόντων υδατοκαλλιέργειας το 2024 και το 2025, μεταξύ των οποίων σολομός και Yellow Catfish, καταδεικνύοντας ότι κατάλοιπα malachite green και του μεταβολίτη του εξακολουθούν να εντοπίζονται στους επίσημους ελέγχους.
Τα δεδομένα για άλλες χρωστικές διευρύνουν την εικόνα. Μελέτη σε 121 κατεψυγμένα ψάρια από διαφορετικές χώρες αναζήτησε crystal violet, leucocrystal violet, malachite green, leucomalachite green και brilliant green. Μόνο οι δύο πρώτες ανιχνεύθηκαν. Στον εκτρεφόμενο pangasius το crystal violet κυμάνθηκε από 0,362 έως 41,34 μg/kg και το leucocrystal violet από 0,178 έως 10,58 μg/kg. Στην tilapia οι αντίστοιχες συγκεντρώσεις ήταν 1,24–9,48 και 1,29–2,81 μg/kg.
Νεότερη μελέτη του 2026 εξέτασε 213 δείγματα από οκτώ κατηγορίες προϊόντων υδατοκαλλιέργειας, μεταξύ των οποίων σολομός, pangasius, basa, τόνος, tilapia, γαρίδα, αστακός και καραβίδα, χρησιμοποιώντας LC-Q-Orbitrap υψηλής διακριτικής ικανότητας. Συνολικά εντοπίστηκαν 48 διαφορετικές ενώσεις. Το crystal violet ανιχνεύθηκε σε όλες τις κατηγορίες εκτός από τη γαρίδα, με συχνότητες από 8% έως 31%, ενώ το υψηλότερο ποσοστό καταγράφηκε στον pangasius.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρησιμοποιεί Reference Points for Action για ορισμένες μη εγκεκριμένες φαρμακολογικά δραστικές ουσίες. Για το άθροισμα malachite green και leucomalachite green το RPA έχει καθοριστεί στα 0,5 μg/kg. Το RPA δεν αποτελεί όριο ασφαλούς ή επιτρεπόμενης χρήσης αντίστοιχο με ένα Maximum Residue Limit. Πρόκειται για σημείο αναφοράς που χρησιμοποιείται από τις αρμόδιες αρχές για ελεγκτικές αποφάσεις όταν εντοπίζονται κατάλοιπα μη εγκεκριμένων ουσιών σε τρόφιμα ζωικής προέλευσης.
Η εργαστηριακή τεχνολογία επιτρέπει πλέον την αναζήτηση αυτών των ενώσεων και των μεταβολιτών τους σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις. Τον Αύγουστο του 2026 το ευρωπαϊκό εργαστήριο αναφοράς της ANSES στη Fougères επικαιροποίησε τη μέθοδο ANSES/LMV/05/01 για ανίχνευση και επιβεβαιωτικό ποσοτικό προσδιορισμό καταλοίπων χρωστικών σε προϊόντα υδατοκαλλιέργειας με LC-MS/MS. Οι σύγχρονες αναλυτικές τεχνικές μπορούν επομένως να αναζητούν τόσο την αρχική ουσία όσο και χημικά ίχνη που παραμένουν μετά τον μεταβολισμό της.
Τα διαθέσιμα στοιχεία χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Ένα θετικό δείγμα δεν προσδιορίζει αυτομάτως πώς η ουσία έφτασε στο ψάρι, ενώ τα ποσοστά μιας επιμέρους μελέτης δεν μπορούν να μεταφερθούν στο σύνολο των ψαριών της αγοράς. Η επιβεβαιωτική ανάλυση, η εξέταση των μεταβολιτών, η ιχνηλάτηση της παρτίδας και ο έλεγχος της μονάδας εκτροφής είναι απαραίτητα για να διερευνηθεί εάν ένα εύρημα σχετίζεται με μη εγκεκριμένη χρήση ή περιβαλλοντική επιμόλυνση.
Πηγές
- https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2017.4920
- https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2016.4530
- https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0045653520318312
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30640981/
- https://www.fsai.ie/news-and-alerts/food-alerts/recall-of-a-batch-of-frozen-jona-red-tilapia-fish
- https://sitesv2.anses.fr/en/minisite/eurl-fougeres/liste-actualites/news
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
