Η σχέση του ελαιολάδου με τον καρκίνο έχει μελετηθεί τόσο σε πληθυσμιακές έρευνες όσο και σε εργαστηριακά και ζωικά μοντέλα, με ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον να συγκεντρώνουν οι φαινολικές ενώσεις του εξαιρετικά παρθένου ελαιολάδου. Ανάμεσά τους βρίσκεται η ελαιοκανθάλη, βιοδραστική ένωση που συνδέεται και με τη χαρακτηριστική αίσθηση καψίματος στον λαιμό κατά την κατανάλωση ορισμένων ελαιολάδων. Η περιεκτικότητά της επηρεάζεται από παράγοντες όπως η ποικιλία της ελιάς, η ωριμότητα του καρπού και οι συνθήκες επεξεργασίας στο ελαιοτριβείο.
Τα διαθέσιμα δεδομένα προέρχονται από διαφορετικά είδη ερευνών. Ιταλική μελέτη περίπου 23.000 ατόμων, τα οποία παρακολουθήθηκαν για 13 χρόνια, συνέδεσε την κατανάλωση τριών ή περισσότερων κουταλιών ελαιολάδου την ημέρα, περίπου 30 γραμμαρίων, με χαμηλότερη θνησιμότητα. Η υψηλότερη κατανάλωση συσχετίστηκε με μείωση κατά 21,2% της θνησιμότητας από όλες τις αιτίες και κατά 13,7% της θνησιμότητας από καρκίνο σε σύγκριση με τη χαμηλότερη κατανάλωση.
Σε πειραματικό επίπεδο, η ελαιοκανθάλη έχει εξεταστεί σε διαφορετικές μορφές καρκίνου. Προηγούμενη μελέτη στο Nutrients από ερευνητές του College of Pharmacy του Louisiana State University χρησιμοποίησε φαινολικές ενώσεις από ελληνικό εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο της Κέρκυρας. Η ελαιοκανθάλη εμφάνισε την ισχυρότερη αντιπολλαπλασιαστική δράση έναντι κυτταρικών σειρών καρκίνου του παχέος εντέρου. Σε ποντίκια, καθημερινή από του στόματος χορήγηση 10 mg/kg επί 15 ημέρες περιόρισε κατά 72,5% το βάρος όγκων που προέρχονταν από κύτταρα HCT-116-Luc με μετάλλαξη KRAS. Η συνέχιση της χορήγησης μετά τη χειρουργική αφαίρεση του πρωτοπαθούς όγκου συνδέθηκε επίσης με σημαντική καταστολή της τοπικής υποτροπής.
Στον καρκίνο του μαστού, προηγούμενες προκλινικές εργασίες είχαν ήδη καταγράψει αντιπολλαπλασιαστικές και κυτταροτοξικές επιδράσεις της ελαιοκανθάλης και άλλων φαινολών του ελαιολάδου. Μελέτες σε ζωικά μοντέλα είχαν εξετάσει την ελαιοκανθάλη σε διαφορετικούς τύπους καρκίνου του μαστού, ενώ είχαν αναφερθεί αποτελέσματα και στην ανάπτυξη όγκων από κύτταρα MDA-MB-231, μία ευρέως χρησιμοποιούμενη κυτταρική σειρά τριπλά αρνητικού καρκίνου του μαστού.
Νέα μελέτη σε πειραματικό μοντέλο τριπλά αρνητικού καρκίνου του μαστού έδειξε ότι συγκεκριμένες φαινολικές ενώσεις του ελαιολάδου μπορούν να περιορίσουν την ανάπτυξη όγκων, με τη μεγαλύτερη επίδραση να καταγράφεται όταν η χορήγησή τους ξεκινά πριν από την εγκατάσταση του όγκου. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nutrients και πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ, του Εργαστηρίου Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Τμήματος Φαρμακευτικής του ΕΚΠΑ και του Ινστιτούτου Χημικής Βιολογίας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ανθρώπινα καρκινικά κύτταρα MDA-MB-231, που αντιστοιχούν σε τριπλά αρνητικό καρκίνο του μαστού, και τα εμφύτευσαν σε ποντίκια. Στη συνέχεια εξέτασαν την επίδραση της ελαιοκανθάλης, της αγλυκόνης της ελευρωπαΐνης, ενός μείγματος φαινολών ελαιολάδου και φαινολικά πλούσιου εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου. Ανάμεσα στις μεμονωμένες ουσίες, η ελαιοκανθάλη είχε την ισχυρότερη δράση. Σε δόση 5 mg ανά κιλό σωματικού βάρους μείωσε το τελικό βάρος του όγκου κατά 33,1% σε σχέση με την ομάδα ελέγχου.
Ιδιαίτερα σημαντικό ήταν το αποτέλεσμα με το συνολικό εκχύλισμα φαινολών. Όταν χορηγήθηκε από το στόμα και η αγωγή είχε ξεκινήσει επτά ημέρες πριν από την εμφύτευση των καρκινικών κυττάρων, το συνολικό φορτίο του όγκου μειώθηκε κατά 46%. Όταν η χορήγηση άρχισε πέντε ημέρες μετά την εμφύτευση, η μείωση ήταν 35%. Αντίθετα, όταν η έναρξη καθυστέρησε μέχρι την 20ή ημέρα, δεν καταγράφηκε ουσιαστική αναστολή της ανάπτυξης του όγκου.
Το εύρημα αυτό οδήγησε τους ερευνητές στην εκτίμηση ότι οι φαινόλες του ελαιολάδου μπορεί να έχουν ισχυρότερη δράση στα πρώτα στάδια δημιουργίας και ανάπτυξης ενός όγκου. Η χρονική στιγμή της έκθεσης φαίνεται να επηρεάζει καθοριστικά το αποτέλεσμα. Το μείγμα φαινολών περιείχε κυρίως ελαιοκανθάλη και ελαιασίνη, μαζί με μικρότερες ποσότητες άλλων φαινολικών ενώσεων του ελαιολάδου. Οι συγγραφείς θεωρούν πιθανό ότι ο συνδυασμός πολλών φαινολών μπορεί να έχει μεγαλύτερη βιολογική δράση από μία μόνο απομονωμένη ουσία, λόγω συνεργασίας μεταξύ των διαφορετικών συστατικών.
Οι εργαστηριακές αναλύσεις έδειξαν επίσης ότι το φαινολικό εκχύλισμα επηρέασε αρκετές διαδικασίες που σχετίζονται με την ανάπτυξη του καρκίνου. Μείωσε την οξείδωση πρωτεϊνών, επηρέασε μηχανισμούς που ελέγχουν την ανακύκλωση των πρωτεϊνών μέσα στα κύτταρα και μείωσε δείκτες που συνδέονται με βλάβες στο DNA. Παράλληλα, περιόρισε τη μετακίνηση των καρκινικών κυττάρων σε εργαστηριακές δοκιμές. Οι ερευνητές καταλήγουν ότι οι φαινόλες του ελαιολάδου, και ειδικά τα σύνθετα μείγματά τους, εμφανίζουν πολλαπλή βιολογική δράση απέναντι στην ανάπτυξη του τριπλά αρνητικού καρκίνου του μαστού στο συγκεκριμένο πειραματικό μοντέλο, με την προληπτική χορήγηση να δίνει το ισχυρότερο αποτέλεσμα
